როგორ ვისარგებლოთ შვებულების უფლებით
რაც უფრო მაღლა მიიწევს ვერცხლის წყალი თერმომეტრზე, მით უფრო ხშირად გვეფიქრება შვებულებაზე. იურისტი ლელა ბასილაია შვებულებასთან დაკავშირებულ სამართლებრივ, კანონით გათვალისწინებულ საკითხებზე გვესაუბრება.
- წელიწადში რამდენდღიანი შვებულების მოთხოვნის უფლება აქვს დასაქმებულს?
- საქართველოს შრომის კოდექსი ერთმანეთისაგან მიჯნავს ანაზღაურებადი და ანაზღაურების გარეშე შვებულების უფლებებს. დასაქმებულს უფლება აქვს, ისარგებლოს ანაზღაურებადი შვებულებით წელიწადში სულ მცირე 24 სამუშაო დღით, ხოლო ანაზღაურების გარეშე - 15 კალენდარული დღით.
როდესაც საუბარია „სამუშაო დღეზე, ეს დღეები არ მოიცავს უქმე დღეებს. ასევე, აღსანიშნავია, რომ შვებულებაში არ ითვლება დროებითი შრომისუუნარობის პერიოდი, შვებულება ორსულობის, მშობიარობისა და ბავშვის მოვლის გამო, შვებულება ახალშობილის შვილად აყვანის გამო და დამატებითი შვებულება ბავშვის მოვლის გამო. აღნიშნული შვებულებებისთვის კანონი დამატებით დღეებს ითვალისწინებს. აღსანიშნავია, რომ შრომის კოდექსით აკრძალულია შრომითი ხელშეკრულებით ისეთი პირობის გათვალისწინება, რომლის თანახმადაც მხარეები თანხმდებიან ანაზღაურებადი შვებულების უარყოფაზე ან გაუქმებაზე. დასაქმებულის ასეთი დასვენების დრო არ შეიძლება შეიცვალოს არც ფულადი კომპენსაციით.
- როდის წარმოეშობა დასაქმებულს შვებულების მოთხოვნის უფლება და როდის არის დამსაქმებელი ვალდებული დააკმაყოფილოს ის?
- შრომის კოდექსის თანახმად, დასაქმებულს შვებულების მოთხოვნის უფლება წარმოეშობა მუშაობის თერთმეტი თვის შემდეგ. ანუ, ახალი სამსახურის დაწყების შემთხვევაში პირველი 11 თვის განმავლობაში დამსაქმებელი არ არის ვალდებული დაუკმაყოფილოს დასაქმებულს შვებულების მოთხოვნა. თუმცა, პრაქტიკაში ხშირია შემთხვევა, როდესაც კომპანიები თანხმდებიან თანამშრომელმა დაწესებულ ვადაზე ადრეც ისარგებლოს შვებულებით.
- არის თუ არა დამსაქმებელი ვალდებული დააკმაყოფილოს ჩვენი შვებულების მოთხოვნა კონკრეტულ პერიოდში? მაგალითად, ყველას ზაფხულში ურჩევნია შვებულების დღეების გამოყენება და ასეთ დროს რა ხდება?
- შვებულების უფლებით სარგებლობა დასაქმებულის სოციალური უფლებაა და მისი გვერდის ავლა დაუშვებელია. როგორც წესი, შვებულების გამოყენების დეტალები დამსაქმებლის მხრიდან მოწესრიგებულია შრომითი ხელშეკრულებით ანდა შრომის შინაგანაწესით.
შვებულების უფლების წარმოშობიდან დასაქმებულს მხარეთა შეთანხმებით შვებულება შეიძლება მიეცეს სამუშაო წლის ნებისმიერ დროს. თუმცა, სამუშაოს სპეციფიკიდან გამომდინარე, დამსაქმებელს უფლება აქვს, დაადგინოს დასაქმებულთათვის წლის განმავლობაში ანაზღაურებად შვებულებათა მიცემის რიგითობა.
- რა მოსდის გამოუყენებელ შვებულებებს? გადადის თუ არა მათი გამოყენების უფლება შემდეგ წელს?
- შვებულების გამოყენება დასაქმების უფლებაა და არა ვალდებულება. შესაბამისად ჩვენი პასუხისმგებლობაა მოვითხოვოთ შვებულება წელიწადის განმავლობაში. გამოუყენებელი შვებულებები მომდევნო წელს ავტომატურად არ გადადის.
შრომის კოდექსის თანახმად, თუ დასაქმებულისთვის მიმდინარე წელს ანაზღაურებადი შვებულების მიცემამ შეიძლება სამუშაო პროცესის ნორმალურად წარმართვაზე უარყოფითი გავლენა მოახდინოს, დასაქმებულის თანხმობით დასაშვებია შვებულების მომდევნო წლისთვის გადატანა. ასეთი გადატანა მხოლოდ ურთიერთშეთანხმების საფუძველზეა შესაძლებელი და აკრძალულია ანაზღაურებადი შვებულების მომდევნო წლისთვის ზედიზედ 2 წლის განმავლობაში გადატანა.
- უნდა ავიღოთ თუ არა შვებულება, როდესაც თავს ხანმოკლედ შეუძლოდ ვგრძნობთ, ე.წ. Sick leave და Day off ან ახლობლის გარდაცვალების გამო გვიწევს სამსახურის გაცდენა და მსგავსი მიზეზები...
- შრომით ურთიერთობაში მხარეები შეიძლება შეთანხმდნენ კანონით დადგენილისგან განსხვავებულ პირობებზე, მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ეს არ გააუარესებს დასაქმებულის მდგომარეობას. შესაბამისად, მხარეებს სრული უფლება აქვთ გაითვალისწინონ ისეთი დამატებითი შვებულების დღეები, როგორიც არის ე.წ. Sick leave და Day off, რომელიც 24-დღიანი შვებულების გარდა, დამატებითი დასვენების გამოყენების საშუალებას იძლევა. შესაბამისად ასეთი დამატებითი შვებულების დღეების დაწესება სრულად მხარეთა კეთილ ნებაზეა დამოკიდებული.
- შრომითი ხელშეკრულების დამსაქმებლის ინიციატივით შეწყვეტისას, ვალდებულია თუ არა ის დასაქმებულს აუნაზღაუროს გამოუყენებელი შვებულება?
- შრომით კანონმდებლობაში აღიარებულია დასაქმებულის შესაძლებლობა, მოითხოვოს გამოუყენებელი შვებულების კომპენსაცია. კერძოდ, შრომითი ხელშეკრულების დამსაქმებლის ინიციატივით შეწყვეტისას იგი ვალდებულია დასაქმებულს აუნაზღაუროს გამოუყენებელი შვებულება შრომითი ურთიერთობის ხანგრძლივობის პროპორციულად. შესაბამისად, გამოუყენებელი შვებულების ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება წარმოიშობა მხოლოდ მაშინ, როდესაც დასაქმებული საკუთარი ნებით არ ტოვებს თანამდებობას, არამედ დასაქმებულს სამსახურიდან ათავისუფლებენ.
- როგორია ორსულობისას და ბავშვის მოვლის გამო შვებულების პირობები?
- შრომის კოდექსი ერთმანეთისგან გამიჯნავს ერთი მხრივ, შვებულებას ორსულობისა და მშობიარობის გამო და მეორე მხრივ შვებულებას ბავშვის მოვლის გამო.
ორსულობისა და მშობიარობის გამო ანაზღაურებადი შვებულება შეადგენს 126 კალენდარულ დღეს (მშობიარობის გართულების ან ტყუპების შემთხვევაში - 143 კალენდარულ დღეს). დასაქმებულს უფლება აქვს, ასეთი შვებულება თავისი შეხედულებისამებრ გადაანაწილოს ორსულობისა და მშობიარობის შემდგომ პერიოდებზე. შვებულებით სარგებლობა ბავშვის დედის ექსკლუზიური უფლებაა, თუმცა ბავშვის მამას უფლება აქვს, ისარგებლოს აღნიშნული შვებულების იმ დღეებით, რომლებიც ბავშვის დედას არ გამოუყენებია.
რაც შეეხება შვებულებას ბავშვის მოვლის გამო, დასაქმებულს თავისი მოთხოვნის საფუძველზე ეძლევა ბავშვის მოვლის გამო შვებულება 604 კალენდარული დღის ოდენობით, ხოლო მშობიარობის გართულების ან ტყუპის შობის შემთხვევაში - 587 კალენდარული დღის ოდენობით (გართულებული მშობიარობისთვის ნაკლები დღე გამოიწვია კანონმდებლის განზრახვამ, რომ ორსულობის, მშობიარობის და ბავშვის მოვლის გამო შვებულება ჯამურად 730 დღეს არ აჭარბებდეს). ამ შვებულებიდან ანაზღაურებადია 57 კალენდარული დღე. ბავშვის მოვლის გამო შვებულება შეუძლია მთლიანად ან ნაწილობრივ გამოიყენოს ბავშვის დედამ ან მამამ.
როდესაც ვსაუბრობთ ორსულობის ან ბავშვის მოვლის გამო შვებულების ანაზღაურებაზე, უნდა აღინიშნოს, რომ დამსაქმებელი არ არის ვალდებული აუნაზღაუროს მშობელს ასეთი შვებულება. ანაზღაურებას მშობელი იღებს სახელმწიფოსგან ერთჯერადად 2.000 ლარის ოდენობით, სახელმწიფო ბიუჯეტიდან. თუმცა კომპანიების კეთილი ნების საფუძველზე, მათ შეუძლიათ დამატებითი პირობები შემოიღონ - ზოგიერთი კომპანია 6 თვის განმავლობაში უნარჩუნებს დასაქმებულს სრულ ხელფასს, სხვები შესაძლოა მხოლოდ 4 თვე უნარჩუნებდნენ ხელფასს ან სრულიად უარს ეუბნებოდნენ დეკრეტული შვებულების დროს ხელფასის შენარჩუნებაზე.