ეკლესია და სახელმწიფო - კვირის პალიტრა

ეკლესია და სახელმწიფო

უკანასკნელ ხანს დიდი ვნებათაღელვა გამოიწვია საქართველოს პარლამენტის მიერ 2011 წლის 5 ივლისს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსში შეტანილმა ცვლილებებმა. უფრო მართებული ვიქნებით თუ ვიტყვით, რომ საზოგადოების აღშფოთება იმან კი არ გამოიწვია, რომ საკანონმდებლო ორგანომ საქართველოში მოქმედ რელიგიურ გაერთიანებებს უფლება მისცა, დარეგისტრირდნენ როგორც საჯარო სამართლის არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირები (ამიერიდან, რელიგიური გაერთიანებების რეგისტრაციას განახორციელებს საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო). არა, ეს თემა დიდი ხანია მზადდებოდა და ბოლოს და ბოლოს, მისი მიღების ჟამიც დადგა. სამწუხაროდ, მავანს სურდა, საკითხი ისე წარმოეჩინა, თითქოს ქართული სამოციქულო მართლმადიდებელი ეკლესია ამას აპროტესტებდა. არამც და არამც, და ეს საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა რამდენჯერმე აღნიშნა. საქმე ის გახლდათ, რომ ქართველმა კანონმდებლებმა გადაწყვეტილება ისე მიიღეს, ერთხელაც არ შეუთანხმებიათ (არც უკითხავთ!) თავიანთი პოზიცია სხვადასხვა რელიგიის აღმსარებელთათვის, არაფერს ვამბობ საქართველოს ეკლესიის წმინდა სინოდზე. მეორე და ყველაზე მნიშვნელოვანი ის გახლავთ, რომ პროცესი, რომელიც მიზნად ისახავს საქართველოში რელიგიის სფეროს მოწესრიგებას, აბსოლუტურად გაუმჭვირვალედ მიმდინარეობს. სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, მთავარეპისკოპოსი მცხეთა-თბილისისა და მიტროპოლიტი ბიჭვინთისა და ცხუმ-აფხაზეთისა, უწმიდესი და უნეტარესი ილია II სწორედ იმას ითხოვდა, რომ ეს საკითხი საზოგადოებრივი განხილვის საგნად ქცეულიყო.

მიღებულ კანონში უამრავი ლაფსუსია და "ბოლშევიკური ტემპებით" რომ არ ეჩქარათ კანონმდებლებს, სამოქალაქო კოდექსში შესატანი ცვლილებები გაცილებით დახვეწილი და სრულყოფილი იქნებოდა. ახლა კი მალე ამ ცვლილებების შესწორებას წარმოგვიდგენენ, შემდეგ - შესწორების შესწორებას და ა.შ.

საბოლოოდ, ხელისუფლებასა და საპატრიარქოს შორის აზრთა სხვაობას წერტილი ისევ ეკლესიამ დაუსვა და საკითხი სახელმწიფოებრივ ჭრილში გადაწყვიტა. სინოდის განჩინებით სახელმწიფოს ეთხოვა:

"ა) მომავალში რელიგიასთან დაკავშირებული კანონპროექტებისა და სხვა ანალოგიური საკითხების განხილვისას წინასწარი კონსულტაციები გაიმართოს საქართველოს საპატრიარქოსთან, რათა, აღნიშნული თემის სიფაქიზიდან და სპეციფიკურობიდან გამომდინარე, თავიდან იქნას აცილებული შესაძლო გართულებები.

ბ) დაიწყოს სამთავრობო მოლაპარაკებები ჩვენი ქვეყნის ფარგლებს გარეთ არსებულ საქართველოს საპატრიარქოს ეპარქიების სტატუსსა და ქონებრივ საკითხებთან დაკავშირებით.

გ) სახელმწიფომ გაააქტიუროს თავისი საქმიანობა საქართველოს ფარგლებს გარეთ არსებული ქართული ეროვნული და სულიერი კულტურის ძეგლების მოვლა-პატრონობასთან დაკავშირებით".

ეკლესიისა და სახელმწიფოს ურთიერთობა მეტად საფრთხილო თემაა და მისი მოწესრიგებისას სიჩქარე არ ეგების. მით უმეტეს, საქმე გვაქვს საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიასთან, რომელსაც ჩვენი ქვეყნის ისტორიაში განსაკუთრებული როლი მიუძღვის. მართლმადიდებელი ეკლესია ყოველთვის იყო ჩვენი სახელმწიფოებრიობის საძირკველი. საუკუნეთა განმავლობაში, ყველაზე მძიმე ჟამსაც კი დარაჯად ედგა საქართველოსა და ქართველთა ეროვნულ თვითშეგნებას.

ქრისტიანობას, აღმსარებლობასთან ერთად, დიდი პოლიტიკური მისია ეკისრებოდა. საქართველოს ტერიტორიაზე ქრისტიანული სარწმუნოების დამკვიდრებამ უფრო ინტენსიური გახადა კავშირები ევროპის ქრისტიანულ სამყაროსთან.

ქრისტიანობა მთელი სისტემაა კულტურული ფასეულობებისა. IV საუკუნეში ქართლის მეფის, მირიანის გადაწყვეტილება, თანამედროვე პოლიტიკური ტერმინოლოგია რომ მოვიშველიოთ, ნიშნავდა საქართველოს ევროპულ კულტურულ სივრცეში ინტეგრაციას. ქართველობამ გამოკვეთილად პროდასავლური ორიენტაცია აირჩია და დაშორდა აღმოსავლურ ზოროასტრულ სამყაროს. ათას ხუთას წელიწადს ქრისტიანობა იმ კანდელს წარმოადგენდა, რომელიც ჩვენში გზას უკაფავდა დასავლური კულტურის სხივებს. და თუ ჩვენ საუკუნეთა განმავლობაში ევროპულ ცივილიზაციას ვიყავით ნაზიარები და პოლიტიკურად ევროპისკენ ვიცქირებოდით, ესეც დიდწილად ქრისტიანობის დამსახურება იყო.

ქართველ ხალხს გამუდმებულად ლოცვა, შრომა და ბრძოლა უწევდა. უთვალავ მტერთან დაპირისპირებამ აბჯარი შემოგვაცვითა და დაგვიმსხვრია. მსოფლიო იმპერიებთან ჭიდილში განვლეს საუკუნეებმა და ათასწლეულებმა. ათასი რჯულის დამპყრობელი ცდილობდა ქართველთა განცალკევებას, განადგურებასა და კავკასიის სტრატეგიული და მდიდარი რეგიონის ხელში ჩაგდებას. არაბებსა თუ ბიზანტიელებს, ირანელებსა თუ ოსმალო-თურქებს ჩვენი სამშობლოს დანაწევრება თავიანთი პრაგმატული პოლიტიკის ნაწილად მიაჩნდათ. რამ გადაგვარჩინა და რამ გამოგვატარა მრავალსაუკუნოვან ქარტეხილებში? პასუხის გაცემა ამ შეკითხვაზე ადვილია - ჩვენმა რწმენამ. მართლაც, მუსლიმურ სახელმწიფოთა გარემოცვაში მოქცეული საქართველოსთვის ქრისტიანობა მხოლოდ აღმსარებლობა არ გახლდათ. იგი ციტადელად შემოვლებოდა ქვეყანას და ყველაზე დიდ, დაუძლეველ ხანდაკს წარმოადგენდა მტერთათვის. სწორედ ამიტომაც მტერი უპირველესად ჩვენი რწმენის წინააღმდეგ ილაშქრებდა. ძნელად თუ მოიძებნება მსოფლიოში მეორე ერი, რწმენისთვის წამებული ამდენი წმინდანი ჰყავდეს. ევროპელები საგანგებოდ აღნიშნავდნენ, რომ ისლამურ აღმოსავლეთში საქართველო ქრისტიანობის ერთ-ერთი ქედჩაუხრელი დამცველი იყო.

აკრის ეპისკოპოსი იაკობ დე ვიტრი XIII საუკუნეში ქართველთა შესახებ წერდა: "გარდა ამისა, აღმოსავლეთის მხარეში ძალიან მეომარი სხვა ქრისტიანი ხალხიც ცხოვრობს, ბრძოლაში გამობრძმედილი, მამაცი, ძლიერი, უზარმაზარი ლაშქრის პატრონი. სარკინოზებისთვის ძალიან საშიში არიან, სპარსელებისთვის, მიდიელებისა და ასირიელებისთვისაც, რომელთა შორის ცხოვრობენ; ყოველი მხრიდან ურწმუნოებით გარშემორტყმული, ძალიან ხშირად სამკვდრო-სასიცოცხლო ბრძოლებში ჩაბმულან მათთან. ამ ხალხებს გეორგიანებს უწოდებენ იმიტომ, რომ წმინდა გიორგი ჰყავთ მფარველად და დამცველად ურწმუნო ტომებთან ბრძოლაში". მუსლიმებიც კი იძულებულნი იყვნენ, ეღიარებინათ ქართველთა განსაკუთრებული ერთგულება ქრისტიანული რელიგიისადმი. ცივილიზაციის თანამედროვე მკვლევრები (მაგალითად, სემიუელ ჰანტინგტონი) ერთმნიშვნელოვანად აღნიშნავენ, რომ რელიგია უფრო მკვეთრად მიჯნავს ადამიანებს, ვიდრე ეთნიკური კუთვნილება, და რომ რელიგიური ერთობა გაცილებით ადვილად აყალიბებს ცივილიზაციის საერთო ნიშნებს, ვიდრე სხვა რომელიმე ფაქტორი. ამდენად, გაქრისტიანების შემდეგ საქართველო საბოლოოდ გაემიჯნა ჯერ ცეცხლთაყვანისმცემლურ, ხოლო შემდეგ ისლამურ აღმოსავლეთს.

ქართველური ტომების რელიგიური მთლიანობა იყო ის ბალავარი, რომელმაც საუკუნეებით შეადუღაბა ჩვენი ერის ერთობა. ყოველივე ამან კი ქართულ სამოციქულო ეკლესიას უდიდესი პოლიტიკური მისია შესძინა. სხვადასხვა პოლიტიკურ ერთეულად დაშლილი საქართველო ეკლესიურად მაინც ინარჩუნებდა ერთიანობას. ეს მომენტი განსაკუთრებით აქტუალური გახდა ერთიანი საქართველოს შექმნისას. ნიშანდობლივია, რომ სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარი ჯერ კიდევ გაერთიანებამდე (XI საუკუნის 20-იან წლებში) მამულებს ფლობდა ტაო-კლარჯეთში, შავშეთში, კოლა-არტაანში, სამცხე-ჯავახეთში, ქართლში, კახეთში, ჰერეთში. ეკლესიურად ეს ერთიანი სივრცე იყო, პოლიტიკურად კი რამდენიმე სახელმწიფოს ტერიტორიას წარმოადგენდა, მათ შორის რამდენიმე პროვინცია თვით ბიზანტიის იმპერიასაც ჰქონდა მიტაცებული. მოგვიანებით, დავით IV აღმაშენებლის დროს, ახალი ქართული სახელმწიფოს საზღვრები თითქმის მთლიანად მოიცავდა სამხრეთ კავკასიას, მაგრამ ნიშანდობლივია, რომ მაგალითად შირვანის შენარჩუნება საქართველოს საზღვრებში ვერ მოხერხდა. დემეტრე I იძულებული გახდა, იქ კვლავ აღედგინა სამეფო ხელისუფლება. ამის მიზეზი ის იყო, რომ შირვანი, როგორც ისლამური ქვეყანა, რელიგიურად, მენტალურად აბსოლუტურად სხვა ცივილიზაციას ეკუთვნოდა და მისი ქართულ სამყაროში მოქცევა რთული იყო. სამაგიეროდ, კახეთ-ჰერეთის, ტაშირ-ძორაგეტის, თბილისის საამიროს ინტეგრაცია ერთიანი ქვეყნის წიაღში შედარებით უმტკივნეულოდ წარიმართა.

გვიან შუა საუკუნეებში დასავლეთ საქართველოს, მესხეთის გამოყოფისთანავე ადგილობრივი ხელისუფალნი ხელს უწყობდნენ ეკლესიურ სეპარატიზმს. ამის კარგი მაგალითია ყვარყვარე II ათაბაგის პოლიტიკა. XV საუკუნის შუა ხანებში ქართველ მეფე-მთავრებს შორის დაპირისპირებამ მწვავე ხასიათი მიიღო. ამ საქმეში განსაკუთრებით აქტიურობდა სამცხე-საათაბაგოს მმართველი, "საქართველოს დაუძინებელი მტერი" ყვარყვარე II. იგი გეგმაზომიერად ცდილობდა თავისი სამფლობელოს დედასამშობლოსგან მოწყვეტას. მან ქვეყნის როგორც პოლიტიკურ, ასევე საეკლესიო ერთიანობაში შეიტანა ბზარი. ყვარყვარეს დროს მესხეთში არსებული ეპარქიები საქართველოს ეკლესიის შემადგენლობიდან გამოვიდნენ. ამბიციურმა და ამპარტავნობაში ჩავარდნილმა ათაბაგმა საეკლესიო მიწების მიტაცებაც დაიწყო. საქართველოს კათოლიკოსის, დავითის გაბედული ნაბიჯის წყალობით დედაეკლესიის ერთიანობა შენარჩუნდა, მაგრამ მცხეთის საკათალიკოსოს გავლენა მაინც მნიშვნელოვნად შესუსტდა სამცხე-საათაბაგოში, რამაც საბოლოოდ ამ მხარის დაკარგვაც განაპირობა.

...საქართველოს ეკლესია ყოველთვის იდგა ქვეყნის ერთიანობის სადარაჯოზე. უკანასკნელ დროს განვითარებულმა მოვლენებმა კიდევ ერთხელ ცხადყო და დაადასტურა ეს ფაქტი. რუსეთი, მიუხედავად იმისა, რომ აფხაზეთისა და "სამხრეთ ოსეთის" დამოუკიდებლობას ცნობს, იძულებულია აღიაროს ეს ტერიტორია საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის იურისდიქციის ქვეშ.

ისევე როგორც შუა საუკუნეებში, დღესაც საქართველოს დედაეკლესია ბიძგის მიმცემია ქართული კულტურის, ხელოვნების განვითარებისა. მაშინ როცა საქართველოს საზღვრებს მონღოლთა, ირანელთა, თურქთა მარბიელნი მოაწყდნენ და ჩვენი ქვეყანა სათარეშოდ აქციეს, ჩვენი ეკლესია დარაჯად დაუდგა ქართველთა თვითშეგნებას. მტერი მარტოოდენ ხმლით როდი მოიწევდა ალაზნისა თუ მტკვრის, ჭოროხის, რიონისა თუ ენგურის ჭალებისკენ, არამედ ახორციელებდა იდეოლოგიურ ექსპანსიას, უპირველესად, ისლამის გავრცელებითა და იმ ფასეულობათა ჩვენში დამკვიდრებით, რომელიც სრულიად უცხო იყო ქართველი კაცის ბუნებისთვის.

ჩვენი ერისთვის ასეთმა გადამწყვეტმა მომენტებმა საქართველოს დედაეკლესია ქართული კულტურის, საუკუნეებით არსებული ადათ-წესების, ცხოვრების ნირის ქედჩაუხრელ დამცველად აქცია. სწორედ ქრისტიანობამ გვიხსნა ეროვნული და კულტურული გადაჯიშებისგან.

მილენიუმის მიჯნაზე ახალი ქართული სახელმწიფოს მშენებლობის საფუძვლადაც ჩვენი რწმენა უნდა იქცეს. სწორედ ამაზე მიუთითებდა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, მთავარეპისკოპოსი მცხეთა-თბილისისა და მიტროპოლიტი ბიჭვინთისა და ცხუმ-აფხაზეთისა, უწმიდესი და უნეტარესი ილია II, როცა ბრძანებდა: "საქართველო ეძებს თავის დასაყრდენს. ზოგიერთი ფიქრობს, რომ ეს საყრდენი ძლიერია იმ შემთხვევაში, თუ ერი არის მრავალრიცხოვანი, ზოგიერთი ფიქრობს, რომ სახელმწიფო ძლიერია მაშინ, თუ მას გააჩნია ძლიერი შეიარაღებული ძალები.

ზოგიერთი ფიქრობს, რომ ძლიერია ერი იმ შემთხვევაში, თუ მას გააჩნია დიდი მეცნიერება და მაღალი კულტურა. ეს ყველაფერი საჭიროა, აუცილებელია, მაგრამ პირველი და აუცილებელი არის ერის სულიერი ძლიერება. აი, სწორედ ამისთვის ვართ მოწოდებულნი და ამით ვიწყებთ ჩვენი ერის განმტკიცებას... ეს სულიერი ძლიერება და ქვეყნის გამთლიანება განუყოფელია". ერის სულიერი მწყემსმთავრის პოზიცია სამოქმედო პოსტულატია ქართველობისთვის. მხოლოდ ასე შეძლებს საზოგადოება ახალი ქართული სახელმწიფოს აშენებას.

ჯაბა სამუშია

ისტორიულ-შემეცნებითი ჟურნალი ”ისტორიანი”