როგორ გვკლავს ციფრული კომფორტი
კ აცობრიობის არსებობის მანძილზე გარემო მუდმივ აქტივობას გვაიძულებდა: ადრეულ ხანაში ველზე ნადირს მივდევდით ან თავად გავურბოდით. მერე ერთმანეთთან დაპირისპირება და ომი ვისწავლეთ, და თუ არ ვომობდით, სარჩო-საბადებლის მოსაპოვებლად ვირჯებოდით. მუდმივ მოძრაობაში მყოფნი ვინარჩუნებდით ფიზიკურ ფორმას და მასთან ერთად ჯანმრთელობას. თუმცა, ტექნოლოგიურმა ერამ თამაშის წესები რადიკალურად შეცვალა - დღესაც დავრბივართ, ოღონდ ვირტუალურად და დღესაც "დავდევთ", ოღონდ ამჯერად ნოტიფიკაციებს.“გაჯეტებს მიჯაჭვულებმა დავივიწყეთ, რომ უმოძრაობა გლობალური ჯანმრთელობის უმთავრესი რისკ-ფაქტორია. საკუთარი ნებით გავხდით სავარძლის ტყვეები და ვერც კი ვამჩნევთ, როგორ "ძერწავს" ეკრანთან გატარებული ყოველი საათი კონკრეტულ პათოლოგიებს ჩვენს ორგანიზმში.
ციფრული "უღელი" და დატყვევებული ხერხემალი
ალბათ ძნელი წარმოსადგენია, რომ როდესაც სმარტფონში თავჩარგული იყურებით, თავი, რომელიც რეალურად სულ რაღაც 5 კილოგრამს იწონის, ხერხემლისთვის 27-კილოგრამიან ტვირთად იქცევა. თავის 15 გრადუსით გადახრა კისერზე დაწოლას 12 კგ-მდე ზრდის, 60 გრადუსიანი დახრისას (სქროლვის ტიპური პოზა) კი დატვირთვა 27 კილოგრამს აღწევს. კისრის წინა კუნთები დუნდება, უკანა პათოლოგიურად იჭიმება და ქვავდება. მხრები წინ იხრება, ფილტვების მოცულობა კი 30%-მდე მცირდება, რადგან ჩაკეტილი გულმკერდი სრულფასოვანი სუნთქვის საშუალებას არ იძლევა. იწყება ჟანგბადის ნაკლებობა, რაც თავის მხრივ იწვევს თავის ტკივილს, ხოლო მალების დეფორმაცია - ნერვზე ზეწოლას და ხელების დაბუჟებას. ამ მდგომარეობას სპეციალისტები ეკრანულ ქედს ან ტექნო-კიფოზს უწოდებენ.
ციფრული დიაბეტი და „მძინარე“ მეტაბოლიზმი
ხანგრძლივი ჯდომისას ორგანიზმი არა მხოლოდ წონაში იმატებს, შიგნიდან "შაქრდება"]. როდესაც კუნთები არ მუშაობენ, წყვეტენ სისხლიდან გლუკოზის ათვისებას. შედეგად ვითარდება ინსულინრეზისტენტობა, მეტაბოლიზმი "იძინებს"“და გზა ეხსნება ტიპი 2 დიაბეტს, სიმსუქნესა და ღვიძლის გაცხიმოვნებას.
ნერვული სისტემის „კოროზია“
სმარტფონის მუდმივი შემოწმება, ხომ არ რეკავს, ვინმემ რამე ხომ არ მოგწერა, მხოლოდ ჩვევა არ არის. ეს არის დოფამინური მახე, ფსიქოლოგიური და ბიოლოგიური მდგომარეობა, როდესაც ადამიანი დამოკიდებული ხდება იმ ხანმოკლე, მომენტალურ სიამოვნებაზე, რომელსაც ციფრული სამყარო (სოციალური ქსელები, თამაშები, ნოტიფიკაციები) სთავაზობს.
დოფამინი არის ნეიროტრანსმიტერი (ქიმიური ნივთიერება ტვინში), რომელიც პასუხისმგებელია მოტივაციაზე, მოლოდინსა და ჯილდოზე. ბუნებრივ პირობებში ის მაშინ გამოიყოფა, როცა რაიმე სასარგებლოს ვაკეთებთ: გემრიელად ვჭამთ, ვვარჯიშობთ ან მიზანს ვაღწევთ. ის გვეუბნება: ეს კარგი იყო, კიდევ გააკეთე!“ციფრული ტექნოლოგიები (განსაკუთრებით ფეისბუკი, ინსტაგრამი, ტიკტოკი) შექმნილია ისე, რომ გამოიწვიოს დოფამინის სწრაფი და ხშირი გამოყოფა. ირთვება მოულოდნელი ჯილდოს ეფექტი: როცა ტელეფონს ვამოწმებთ, არ ვიცით, იქ დაგვხვდება ახალი "ლაიქი", საინტერესო კომენტარი თუ ვიდეო. ეს გაურკვევლობა ტვინს აიძულებს, მუდმივად მოლოდინის რეჟიმში იყოს.
უსასრულო სქროლვა: ინფორმაციის ნაკადი არასდროს სრულდება. ყოველი ახალი პოსტი არის დოფამინის მცირე დოზა, რომელიც გვაიძულებს, კიდევ ერთი წამით დავრჩეთ ეკრანთან. ტვინი ეჩვევა დოფამინის ადვილ და ჭარბ მიღებას და ჩვეულებრივი აქტივობები (წიგნის კითხვა, გასეირნება, მუშაობა) მოსაწყენი ხდება, რადგან დოფამინს ნელა და მცირე რაოდენობით გამოყოფენ. ტვინი მუდმივად ითხოვს ახალ სტიმულს. თუ ტელეფონი ხელში არ გვიჭირავს, ვგრძნობთ შფოთვას ან მოწყენილობას. ეკრანის გათიშვის შემდეგ ხშირად ვგრძნობთ ენერგიის ვარდნას და გუნება-განწყობის გაფუჭებას, რადგან ტვინში დოფამინის დონე მკვეთრად ეცემა.
არსებობს თუ არა„დოფამინური დეტოქსი? საკმარისია ნოტიფიკაციების გათიშვა, ეკრანთან გატარებული დროის მკაცრი ლიმიტირება, ტვინის გადაჩვევა სწრაფ სიამოვნებაზე და მისი დაბრუნება ნელ, რეალურ აქტივობებთან.
მოკლედ, დოფამინური მახე არის მდგომარეობა, როცა ჩვენ კი არ ვიყენებთ ტექნოლოგიას, არამედ ტექნოლოგია იყენებს ჩვენს ბიოლოგიას ჩვენივე ყურადღების მძევლად ასაყვანად.
„სმარტფონის ცერი“ და კარპალური სინდრომი
წარმოიდგინეთ, ჩვენი ხელები ევოლუციამ შექმნა იმისთვის, რომ ხეზე ავცოცებულიყავით, ნანადირევი დაგვეჭირა ან მიწა დაგვემუშავებინა. დღეს კი ეს რთული და ნატიფი მექანიზმი "დავაპატიმრეთ" ორ მოძრაობაში: სქროლვა და კლიკი. როცა სმარტფონი საათობით გვიჭირავს, გვემართება კარპალური გვირაბის სინდრომი: "გაჭედილი მაგისტრალი". ჩვენს მაჯაში გადის ვიწრო არხი, რომელსაც კარპალური გვირაბი ჰქვია. მასში მოთავსებულია მყესები და ერთი ძალიან მნიშვნელოვანი - შუათანა ნერვი, რომელიც ხელისგულისა და თითების მგრძნობელობას განაპირობებს. როცა მაჯა დიდხანს არის მოხრილი (მაგალითად, მაუსზე გვიდევს ხელი ან ტელეფონი გვიჭირავს), ეს გვირაბი ვიწროვდება. მყესები შუპდება, შუათანა ნერვი კი შესასვლელში გაჭედილი მანქანასავით იჭყლიტება. ჯერ გრძნობთ მსუბუქ ჩხვლეტას, შემდეგ დაბუჟებას (განსაკუთრებით ღამით), ბოლოს კი შეიძლება ხელში ძალა იმდენად დაგეკარგოთ, რომ ჭიქის დაჭერაც გაგიჭირდეთ.
რას ნიშნავს სმარტფონის ცერი? ცერა თითი ჩვენი ხელის ყველაზე ძლიერი და მოქნილი ნაწილია, მაგრამ ის არ შექმნილა ეკრანზე მილიონჯერ დასაჭერად. როცა მხოლოდ ცერით ვბეჭდავთ ან ვსქროლავთ, მყესები, რომლებიც ამ თითს ამოძრავებს, ზედმეტად იჭიმება. მათ ირგვლივ არსებული დამცავი გარსი (ბუდე) სიცხისგან ან ხახუნისგან სივდება და წითლდება და გვემართება ტენდინიტი. მაჯის ძირში, ცერის მხარეს, ჩნდება მწვავე ტკივილი. ყოველი მოძრაობისას ისე გტკივათ, თითქოს შიგნით ქვიშა ჩაგიყარეს. ეს ძალიან საშიშია, რადგან ჩვენი სხეული აღიქვამს როგორც მიკროტრავმას. თუ პროცესი ქრონიკული გახდა, მყესები სქელდება და ნერვი მუდმივი წნეხის ქვეშ ექცევა. როცა წამლები და ვარჯიშები აღარ შველის, ექიმებს უწევთ ქირურგიული ჩარევა - ამ "გვირაბის" გაფართოება, რომ ნერვმა ამოისუნთქოს.
როგორ უშველოთ თავს? შეასრულეთ ობობას ვარჯიში, ხშირად გაშალეთ თითები ფართოდ და დაჭიმეთ. შეცვალეთ ხელი: სცადეთ სქროლვა საჩვენებელი თითით. მუშაობისას მაჯა უნდა იყოს სწორი და არა მკვეთრად მოხრილი ზემოთ ან ქვემოთ.
მშრალი თვალის სინდრომი და სხვა
შეამჩნევდით, მონიტორთან მუშაობის ან გართობის შემდეგ თვალები გეწვით. ჩვენი თვალი ბუნებრივად დატენიანებულია ცრემლის თხელი ფენით. ეს ფენა რომ მუდმივად განახლდეს, წუთში საშუალოდ 15-20-ჯერ ვახამხამებთ თვალს. როცა ეკრანს მივაშტერდებით, ტვინი იმდენადაა კონცენტრირებული ინფორმაციაზე, რომ ავიწყდება ხამხამი. ამ დროს ხამხამის სიხშირე 3-5-ჯერ მცირდება. ცრემლის ფენა ორთქლდება, თვალის ზედაპირი კი შრება. ჩნდება ქვიშის ჩაყრის შეგრძნება, წვა, სიწითლე და მხედველობის პერიოდული დაბინდვა. სხეული ცდილობს ამას უპასუხოს და ზოგჯერ პირიქით, ცრემლდენა გვეწყება, თუმცა ეს ცრემლი უხარისხოა და თვალს ვერ ატენიანებს.
უნდა გვახსოვდეს, რომ ჩვენი ორგანიზმი შინაგან საათს (ცირკადულ რიტმს) სინათლის მიხედვით ასწორებს. საღამოს, როცა ბნელდება, ტვინი იწყებს ჰორმონ მელატონინის გამომუშავებას. ეს არის "ძილის სიგნალი", რომელიც სხეულს ეუბნება, რომ დროა დაისვენოს. ეკრანები ასხივებენ ინტენსიურ ლურჯ სინათლეს, რომელიც ტვინისთვის მზის სხივების იდენტურია. როცა ძილის წინ ტელეფონს ვუყურებთ, ტვინს ჰგონია, რომ ჯერ კიდევ შუადღეა და ბლოკავს მელატონინს. ამიტომაც ძილი აღარ მოდის, ან თუ მოდის, არის ზედაპირული და უხარისხო. დილით კი გატეხილი და დაღლილი ვიღვიძებთ, რადგან ორგანიზმმა ვერ მოასწრო აღდგენა.
როგორ დავიცვათ თავი? ყოველ 20 წუთში 20 წამით შეხედეთ დაახლოებით 6 მეტრით დაშორებულ ობიექტს. ეს თვალის კუნთებს ადუნებს. თუ ეკრანთან დიდხანს გიწევთ ყოფნა, გამოიყენეთ დამატენიანებელი წვეთები. დაძინებამდე მინიმუმ 1 საათით ადრე გადადეთ ტელეფონი. ჩართეთ ტელეფონსა და კომპიუტერზე ღამის რეჟიმი, რომელიც ლურჯ სინათლეს თბილი, ნარინჯისფერი ტონებით ანაცვლებს.