დაობლებული საყდარი ახალი პატრიარქის მოლოდინში - როგორ ირჩევს საქართველოს ეკლესია მწყემსმთავარს
საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მრავალსაუკუნოვან ისტორიაში პატრიარქის არჩევა ყოველთვის იყო არა მხოლოდ ადმინისტრაციული აქტი, არამედ უდიდესი სულიერი მოვლენა, რომელსაც ერი და ბერი ერთობით, ლოცვითა და განსაკუთრებული მოკრძალებით ელოდა. დღეს, როდესაც საზოგადოებაში ხშირად ისმის კითხვები მომავალ საეკლესიო პროცედურებზე, მნიშვნელოვანია თითოეულმა მორწმუნემ იცოდეს, თუ რა კანონიკური წესებით იმართება ჩვენი დედაეკლესია ამ უმნიშვნელოვანეს ჟამს. წინამდებარე სტატიაში განვიხილავთ ყველა იმ დეტალს, რაც 1995 წელს მიღებული „საქართველოს ეკლესიის მართვა-გამგეობის დებულებით“ არის განსაზღვრული.
დაობლებული სამწყსო
საეკლესიო ენაზე, როდესაც პატრიარქი ტოვებს ამ სოფელს, ამას "ეკლესიის დაობლება" ან "საპატრიარქო ტახტის დაქვრივება" ეწოდება. ეს ტერმინები საუკეთესოდ გამოხატავს მრევლის მდგომარეობას - სამწყსო რჩება თავისი სულიერი მამის გარეშე. ამ მომენტიდან ეკლესია გადადის განსაკუთრებულ, გარდამავალ რეჟიმში. თუკი უწმინდესმა და უნეტარესმა დატოვა ანდერძი, რომელშიც დასახელებულია ტახტის მოსაყდრე, იგი ავტომატურად იკავებს ამ პოზიციას. სწორედ ასე მოხდა ჩვენს სინამდვილეშიც, როდესაც ილია II-მ მოსაყდრედ მეუფე შიო (მუჯირი) დაასახელა. მოსაყდრე არ არის პატრიარქი, ის დროებითი მმართველია, რომლის მთავარი მისიაა ეკლესიის მშვიდობიანი მიყვანა ახალ არჩევნებამდე.
ვადები და პირველი ნაბიჯები
დებულების თანახმად, პროცესი მკაცრად გაწერილია დროში, რათა ეკლესია დიდხანს არ დარჩეს პატრიარქის გარეშე. დაობლებიდან არა უგვიანეს ორმოცი დღისა, მოსაყდრემ უნდა მოიწვიოს წმინდა სინოდის სხდომა საპატრიარქო კანდიდატების გამოსავლენად. ხოლო 40-60 დღის შუალედში უნდა ჩატარდეს გაფართოებული საეკლესიო კრება ამ კანდიდატებიდან კათოლიკოს-პატრიარქის გამოსარჩევად.
წმინდა სინოდის სხდომა კანდიდატთა გამოსავლენად
საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას ამჟამად აქვს 50 ეპარქია. ეს მოიცავს როგორც ქვეყნის შიგნით არსებულ ტერიტორიულ ერთეულებს, ასევე საზღვარგარეთ ჩამოყალიბებულ სამწყსოებს (მაგალითად, ბრიტანეთისა და ირლანდიის, ბელგიისა და ჰოლანდიის, სამხრეთ ამერიკის და სხვ.).
წმინდა სინოდის შემადგენლობაში დღეს 39 მღვდელმთავარია. ეს რიცხვი მიგვანიშნებს, რომ რამდენიმე ეპარქიას ამჟამად ერთი მღვდელმთავარი მართავს (შეთავსებით), ან ზოგიერთი ეპარქია დროებით მმართველის გარეშეა (დაობლებულია) და მას მეზობელი ეპარქიის მღვდელმთავარი კურირებს.
პატრიარქის არჩევის პროცესში წმინდა სინოდს გადამწყვეტი როლი აკისრია. სინოდის სხდომაზე, რომელსაც მოსაყდრე თავმჯდომარეობს, თითოეულ მღვდელმთავარს (ეპისკოპოსს) აქვს უფლება დაასახელოს მხოლოდ ერთი კანდიდატი, მათ შორის საკუთარი თავიც. დასახელების პროცესი, როგორც წესი, ღიად მიმდინარეობს. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ერთი მღვდელმთავრის მიერ დასახელებაც კი საკმარისია, რომ პირი მოხვდეს კანდიდატთა სიაში. თეორიულად, თუ სინოდის წევრები ვერ შეთანხმდებიან, შესაძლოა დასახელდეს იმდენივე კანდიდატი, რამდენი მღვდელმთავარიც არის სხდომაზე.
ვინ შეიძლება იყოს კანდიდატი
სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქობის კანდიდატი უნდა აკმაყოფილებდეს შემდეგ მოთხოვნებს:
= ეროვნებით უნდა იყოს ქართველი;
= უნდა იყოს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მღვდელმთავარი;
= უნდა ჰქონდეს საღვთისმეტყველო განათლება და საეკლესიო მმართველობის საკმარისი გამოცდილება;
= ასაკით უნდა იყოს არანაკლებ ორმოცი წლისა და არა უმეტეს სამოცდაათისა;
= უნდა იყოს ბერი.
სამკაციანი სიის შექმნა
ვინაიდან გაფართოებულ კრებაზე ათეულობით კანდიდატის წარდგენა პროცესს გაართულებდა, სინოდი ატარებს ფარულ კენჭისყრას. ამ კენჭისყრის მიზანია, დასახელებული მღვდელმთავრებიდან შეირჩეს მხოლოდ 3 კანდიდატი, რომლებიც ყველაზე მეტ ხმას დააგროვებენ. სწორედ ეს სამი პირი ხდება ოფიციალური პრეტენდენტი პატრიარქის ტახტზე.
მოსაყდრის სტატუსი კენჭისყრისას
ხშირად ისმის კითხვა: აქვს თუ არა მოსაყდრეს უპირატესობა? საეკლესიო სამართლით, კენჭისყრისას მოსაყდრეს აქვს მხოლოდ ერთი ხმა, ისევე როგორც ნებისმიერ სხვა ეპისკოპოსს. მითი იმის შესახებ, რომ მას ორი ხმა აქვს, არასწორი ინტერპრეტაციაა. მისი ერთადერთი პრივილეგიაა სხდომის თავმჯდომარეობა და ხმების თანაბრად გაყოფის შემთხვევაში, გადამწყვეტი სიტყვის უფლება, რაც იშვიათი გამონაკლისია. თუმცა, ზოგადად, ვინაიდან ტახტის მოსაყდრე თავად პატრიარქის მიერ არის დასახელებული ან სინოდის მიერ არჩეული, მას უკვე აქვს მაღალი ნდობის მანდატი, რაც სხვა ამომრჩევლებისთვის ყოველთვის მნიშვნელოვანი ფაქტორია.
გაფართოებული საეკლესიო კრება - ერისა და ბერის ერთობა
გაფართოებული კრება ტახტის მოსაყდრემ უნდა მოიწვიოს ტახტის დაქვრივებიდან 40 დღის შემდეგ, მაგრამ არა უგიანეს ორი თვისა. ეს არის არჩევნების უმაღლესი და დასკვნითი ეტაპი. ჩვენი ეკლესიის ტრადიცია უნიკალურია იმით, რომ პატრიარქის არჩევას არ ესწრება მხოლოდ სამღვდელოება. კრებაზე წარმოდგენილნი არიან:
მღვდელმთავრები: სინოდის სრული შემადგენლობა;
სასულიერო პირები: თითოეული ეპარქიიდან არჩეული დელეგატები;
ბერმონაზვნობა: მონასტრების წარმომადგენლები;
საერო პირები: მრევლის მიერ არჩეული დელეგატები.
უკეთ რომ დავაზუსტოთ, კრებას უნდა ესწრებოდეს: ყოველი ეპარქიიდან მოწვეული ორი სასულიერო და ერთი საერო პირი, თითოეული მონასტრიდან, ასევე სასულიერო აკადემიებიდან და სემინარიებიდან წარმოდგენილი 2-2 დელეგატი, გელათის მეცნიერებათა აკადემიიდან 4 დელეგატი და მცხეთა-თბილისის ეპარქიიდან იმდენივე წარმომადგენელი, რამდენიც იქნება მოწვეული ყველა დანარჩენი ეპარქიიდან. ამით ხაზი ესმება იმას, რომ პატრიარქი არის მთელი ერის მამა და მის არჩევაში მონაწილეობის უფლება სიმბოლურად მთელ ეკლესიას აქვს. თუმცა მსოფლიო საეკლესიო კრებათა დადგენილებების თანახმად, მღვდელმთავარნი გაფართოებულ საეკლესიო კრებაზე მონაწილეობენ ხმის უფლებით, ხოლო სამღვდელო და სამონაზვნო დასი, ასევე საერო პირნი მონაწილეობენ სათათბირო ხმის უფლებით.
კენჭისყრის პროცედურა
კრებაზე ხდება იმ 3 კანდიდატის განხილვა, რომლებიც სინოდმა შეარჩია. კანდიდატის შესახებ აზრის გამოთქმის უფლება სიტყვიერად აქვს კრების ნებისმიერ მონაწილეს. თუმცა პატრიარქის არჩევაში მონაწილეობენ მხოლოდ მღვდელმთავრები. კენჭისყრა არის ფარული. არჩეულად ითვლება ის, ვინც მიიღებს ხმების ნახევარზე მეტს (50% + 1 ხმა). თუ ხმები ისე გაიყო, რომ ბარიერი ვერავინ გადალახა, იმავე დღეს ტარდება მეორე ტური ორ საუკეთესო კანდიდატს შორის.
კენჭისყრისას ხმის მიცემისგან თავის შეკავება მღვდელმთავრისთვის კანონიკურად დაუშვებელია. საეკლესიო სამართლის მიხედვით, წმინდა სინოდის წევრობა არ არის მხოლოდ პატივი, ეს არის ვალდებულება. როდესაც ეკლესია დგას ახალი მწყემსმთავრის არჩევის წინაშე, თითოეული მღვდელმთავარი ვალდებულია გამოხატოს თავისი პოზიცია. თავის შეკავება აღიქმება როგორც პასუხისმგებლობისგან გაქცევა და ეკლესიის ბედისადმი გულგრილობა. "თავის შეკავების" გრაფა ასეთ ბიულეტენებში, როგორც წესი, არ არსებობს.
მცირე ისტორიული რაკურსი
საქართველოს ეკლესიის ისტორია მდიდარია საინტერესო ფაქტებით. შუა საუკუნეებში პატრიარქის არჩევაში მეფის როლი გადამწყვეტი იყო, თუმცა ეკლესია ყოველთვის ინარჩუნებდა შინაგან თავისუფლებას. ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ პირველი პატრიარქის, კირიონ II-ის არჩევა ნამდვილი სახალხო დღესასწაული იყო. მაშინ ეროვნული სულისკვეთება და საეკლესიო წესები ისე გაერთიანდა, რომ არჩევნებში ათასობით ადამიანი გრძნობდა, რომ თავადაც მონაწილეობდა...
1977 წელს, ათეისტური რეჟიმის პირობებში, ილია II-ის არჩევა სასწაულის ტოლფასი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ მაშინდელი ხელისუფლება ცდილობდა პროცესის კონტროლს, სინოდმა და კრებამ შეძლო დაეცვა ეკლესიის ინტერესები და აერჩია პიროვნება, რომელმაც ეპოქა შექმნა.
აღსაყდრება: „ჯვარი და არა ტახტი“
როდესაც გაფართოებული საეკლესიო კრება თავის გადაწყვეტილებას გამოაცხადებს, იწყება ყველაზე მეტყველი და სულიერად ამაღელვებელი რიტუალი - ახლად არჩეული პატრიარქის აღსაყდრება. ქართულ მართლმადიდებლურ ტრადიციაში ეს მომენტი აღქმულია არა როგორც დიდების მწვერვალი, არამედ როგორც უმძიმესი ჯვრის ტვირთვა მთელი ერის წინაშე.
მორჩილების "იძულება" და უძველესი წესი
ჩვენი ეკლესიის ისტორიამ შემოინახა ერთი მეტად სათუთი და ღრმა შინაარსის წესი: არჩეულ პატრიარქს აღსაყდრებისას ორი უხუცესი მღვდელმთავარი იღლიებში ხელს ჰკიდებს და ისე მიაცილებს საპატრიარქო ტახტისკენ. ეს "გაყვანის" რიტუალი სიმბოლურად განასახიერებს, რომ ადამიანი საკუთარი ნებითა და ამბიციით კი არ მიისწრაფვის ძალაუფლებისკენ, არამედ მას ეკლესია მიაბრძანებს.
ქართული სულიერებისათვის ყოველთვის უცხო იყო პატივმოყვარეობა. ამიტომაც კანდიდატი საკუთარი უღირსების განცდით, მხოლოდ ერის გამორჩეული ნდობისა და სინოდის ერთსულოვანი მოწოდების შემდეგ თანხმდება მსახურებას. ეს არის "სულიერი იძულება" - როდესაც საკუთარ ნებას ღვთისა და ეკლესიის ნებას უმორჩილებ. ამ დროს წარმოთქმული სიტყვები -„"აღვიარებ და არას ვიტყვი" - ნიშნავს არა უბრალო თანხმობას, არამედ იმას, რომ მას აღარ აქვს უფლება, უარი თქვას იმ მძიმე მორჩილებაზე, რომელიც ერმა დააკისრა.
სვეტიცხოვლის მადლით კურთხევა
პატრიარქის ინტრონიზაცია უცვლელად სრულდება ჩვენს წმიდათაწმიდა მცხეთის სვეტიცხოველში. სწორედ იქ, სადაც უფლის კვართია დასვენებული. საზეიმო წირვის მიწურულს მას გადაეცემა პატრიარქის ღირსების სიმბოლოები: ბარტყული, მწყემსმთავრის კვერთხი, ორი პანაღია და განსაკუთრებული პატივის ჯვარი, მანტია.
"აქსიოს!" - ერთსულოვნების ხმა
აღსაყდრების უმთავრესი მომენტია, როდესაც ტაძრის თაღებს ქვეშ მგრგვინავად გაისმის საგალობელი - "აქსიოს!" (ღირს არს!). ეს არ არის მხოლოდ სამღვდელოების დასტური, ეს არის მრევლის, ერის, თითოეული მორწმუნის პასუხი. ამ ძახილით ხალხი ადასტურებს, რომ მათ მიიღეს და შეიყვარეს ახალი სულიერი მამა. ეს ძველი ქართული ტრადიცია გვახსენებს, რომ პატრიარქობა ჩვენს ქვეყანაში ყოველთვის იყო თავგანწირვის ტოლფასი. როგორც უწმინდესი ილია II ბრძანებდა თავისი აღსაყდრებისას: "მე ვიცი, რა მძიმე ჯვარი მხვდა წილად..."“ - სწორედ ეს განცდაა ქართული ეკლესიის მთავარი საყრდენი.
მრევლის პოზიცია
ჩვენთვის, მართლმადიდებელი მრევლისთვის, პატრიარქის არჩევა არ არის პოლიტიკური პროცესი ან ძალაუფლებისთვის ბრძოლა, ეს არის სულიერი გამოცდა. ჩვენი მოვალეობაა, ამ პროცესს შევხვდეთ ლოცვით, სიმშვიდით და ნდობით ჩვენი მღვდელმთავრების მიმართ. საქართველოს ეკლესიის მართვა-გამგეობის დებულება არის ის მყარი საფუძველი, რომელიც გამორიცხავს თვითნებობას და უზრუნველყოფს, რომ არჩევანი იყოს სამართლიანი, კანონიკური და, რაც მთავარია, ღვთივსათნო. მოსაყდრის ინსტიტუტი კი არის გარანტი იმისა, რომ დაობლების ჟამსაც კი ეკლესია რჩება მყარად, ინარჩუნებს ერთობას და ემზადება ახალი მწყემსმთავრის მისაღებად.
დაე, უფალმა ისე წარმართოს ჩვენი ეკლესიის მომავალი, რომ ყოველი ნაბიჯი გადადგმული იყოს მის სადიდებლად და საქართველოს საკეთილდღეოდ!
P.S. ავტორის შენიშვნა: სტატიაში მოყვანილი ყველა პროცედურა ეყრდნობა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მოქმედ დებულებას და კანონიკური სამართლის საყოველთაოდ აღიარებულ პრინციპებს.
თამარ მამაცაშვილი