"წიგ­ნის კი­თხვა აღარ შე­მიძ­ლია, მაგ­რამ მტერს კი ვხე­დავ, და თუ სხვას ვე­რა­ფერს შევ­ძლებ, ტყვი­ას ხომ მა­ინც გა­და­გი­ტე­ნით, ბი­ჭე­ბო!“ - კვირის პალიტრა

5 აგ­ვის­ტოს, გამ­თე­ნი­ი­სას, რუ­სულ-ოსურ­მა ბან­დფორ­მი­რე­ბებ­მა ქარ­თვე­ლე­ბის სან­გარ­ში ხელ­ყუმ­ბა­რა ჩა­აგ­დეს. 32 წლის კაპ­რა­ლი არც კი და­ფიქ­რე­ბუ­ლა, სა­კუ­თა­რი სხე­უ­ლით გა­და­ე­ფა­რა აფეთ­ქე­ბას და სი­ცო­ცხლის ფა­სად იხ­სნა თა­ნა­მებ­რძო­ლე­ბი. იმ ავ­ბე­დით დღეს ქარ­თულ­მა მხა­რემ 16 მებ­რძო­ლი და­კარ­გა. სამ­შობ­ლოს დაც­ვი­სა და ერ­თი­ა­ნო­ბის­თვის ბრძო­ლებ­ში გა­მო­ჩე­ნი­ლი მა­მა­ცო­ბის­თვის ზაზა და­მე­ნი­ას ეროვ­ნუ­ლი გმი­რის წო­დე­ბა მი­ე­ნი­ჭა.

წი­ნას­წარ­მე­ტყვე­ლუ­რი გან­შო­რე­ბა და პი­რა­დი ჩა­ნა­წე­რე­ბითით­ქოს წი­ნას­წარ გრძნობ­და და­სას­რულს. რო­გორც ოჯა­ხი იხ­სე­ნებს, ერედვ­ში წას­ვლამ­დე რამ­დე­ნი­მე დღით ადრე მო­უ­ლოდ­ნე­ლად მი­ვი­და სახ­ლში, მე­უღ­ლეს ჩა­ე­ხუ­ტა და უთხრა: "ვინ იცის, კი­დევ რო­დის გნა­ხავთ... როცა მოვ­კვდე­ბი, შენი ცრემ­ლე­ბი გულ­ზე უნდა და­მაშ­რო“. უკა­ნას­კნე­ლად ოჯახს ტე­ლე­ფო­ნით და­უ­კავ­შირ­და და პი­რო­ბა დადო, რომ 16 აგ­ვის­ტოს სახ­ლში დაბ­რუნ­დე­ბო­და. ოჯახ­ში დღემ­დე ინა­ხე­ბა მისი პი­რა­დი ჩა­ნა­წე­რე­ბი, რომ­ლე­ბიც მებ­რძო­ლის სუ­ლი­ერ სიღ­რმეს ასა­ხავს: "ომი თა­ვის­თა­ვად სიმ­წა­რეა და სიკ­ვდი­ლი... ის მხო­ლოდ პი­რა­დი გან­ცდით შე­იც­ნო­ბა... ბევრ მწა­რე მო­გო­ნე­ბას იტევს... ზოგი ისე­თია, დროც ვერ ერე­ვა, ვერ შლის გო­ნე­ბა­ში ერთხელ და სა­მუ­და­მოდ ჩა­ჭე­დილ ტკი­ვილს. ასე­თი სიმ­წა­რე თან მი­აქვს ომ­გა­დახ­დილ ადა­მი­ანს... ადა­მი­ა­ნის სი­ცო­ცხლე ბავ­შვის პე­რან­გი­ვით ხან­მოკ­ლე და ჭუ­ჭყი­ა­ნი ყო­ფი­ლა.“

"მე­ო­მარს შე­უძ­ლია თა­ვის და­ფარ­ვა ტყვი­ი­სა­გან, ასე­ვე შე­უძ­ლია და­ე­მა­ლოს ავ­ტო­მატს, ტყვი­ამფრქვევს... ჭურვსაც აი­ცი­ლებს და თქვენ წარ­მო­იდ­გი­ნეთ, ქვე­მე­ხის მიერ გას­რო­ლილ ჭურვსაც არ მო­აკ­ვლე­ვი­ნებს თავს... თუ მთლად გან­წი­რუ­ლი არა ხარ და ის ჭურ­ვი პირ­და­პირ შენს სან­გარ­ში არ და­ე­ცა.“

მკაც­რი ში­ნა­გა­ნი წეს­რი­გი და წიგ­ნი­სად­მი სიყ­ვა­რუ­ლიდედა, ცი­უ­რი წე­რე­თე­ლი, და და, ხა­თუ­ნა და­მე­ნია, იხ­სე­ნე­ბენ, რომ ზაზა ბავ­შვო­ბი­დან­ვე გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი დის­ციპ­ლი­ნით ცხოვ­რობ­და. მუ­დამ მო­წეს­რი­გე­ბუ­ლი, პი­ჯა­კი­თა და პე­რან­გით და­დი­ო­და, ტან­საც­მლის გა­უ­თო­ე­ბა­საც კი არა­ვის ან­დობ­და. გან­სა­კუთ­რე­ბით უყ­ვარ­და სა­ქარ­თვე­ლოს ის­ტო­რია. "თით­ქოს იმი­სათ­ვის ემ­ზა­დე­ბო­და, რომ გმი­რუ­ლად და­ღუ­პუ­ლი­ყო. სა­ქარ­თვე­ლოს ის­ტო­რი­ა­ში თუ ვინ­მეს გმი­რო­ბა ჰქონ­და ჩა­დე­ნი­ლი, ყვე­ლას ამ­ბა­ვი იცო­და. წა­ვი­დო­და ბიბ­ლი­ო­თე­კა­ში, მო­ი­ტან­და წიგ­ნებს, თა­ვად ხომ კი­თხუ­ლობ­და და მერე მეც მა­ძა­ლებ­და, შენც წა­ი­კი­თხეო...“ იხ­სე­ნებს ხა­თუ­ნა და­მე­ნია. დის­თვის უჩუ­ქე­ბია ბოლო წიგ­ნიც - ქარ­თვე­ლი ერის გამ­რავ­ლე­ბა­ზე. ხში­რად ეუბ­ნე­ბო­და: "კი­დევ გა­ა­ჩი­ნე შვი­ლე­ბი, ერს გამ­რავ­ლე­ბა სჭირ­დე­ბაო“.

აფხა­ზე­თის ია­რე­ბი და უყუ­რა­დღე­ბო­ბით გა­მოწ­ვე­უ­ლი ტკი­ვი­ლი1992 წელს, აფხა­ზე­თის ომი რომ და­ი­წყო, ზაზა და­მე­ნია ახა­ლი შეს­რუ­ლე­ბუ­ლი 20 წლის სტუ­დენ­ტი იყო. სა­ვალ­დე­ბუ­ლო სამ­ხედ­რო სამ­სა­ხურ­ში წა­სუ­ლი ახალ­გაზ­რდა ფრონ­ტის წინა ხაზ­ზე ისე აღ­მოჩ­ნდა, რომ ოჯახ­მა ამის შე­სა­ხებ მოგ­ვი­ა­ნე­ბით შე­ი­ტყო. დედა, ცი­უ­რი წე­რე­თე­ლი, იმ მძი­მე დღე­ებს ასე იხ­სე­ნებს: "და­ბა­დე­ბის დღე მქონ­და, მის­გან მი­ლოც­ვა რომ ვერ მი­ვი­ღე, ვი­ფიქ­რე, ალ­ბათ, რა­ღაც უსაშ­ვე­ლო სჭირს-მეთ­ქი. მე­ო­რე დღეს­ვე წა­ვე­დი კო­მი­სა­რი­ატ­ში.

მა­ლე­ვე მო­მი­ვი­და ცნო­ბა, რომ აფხა­ზეთ­ში იყო, ჯან­მრთე­ლი და საღ-სა­ლა­მა­თი. მე­გო­ნა, მიწა გა­მის­კდე­ბო­და... არ ეკუთ­ვნო­და წას­ვლა, არც არა­ვის და­უ­ძა­ლე­ბია. და­ი­ჩე­მა და წა­ვი­და... ბო­ლომ­დე იბ­რძო­ლა, ერთი დღი­თაც არ და­უ­ტო­ვე­ბია თა­ნა­მებ­რძო­ლე­ბი. მა­შინ არც ტე­ლე­ფო­ნი იყო, არც შუქი და არც ინ­ტერ­ნე­ტი. ვინ­მე ოზურ­გე­თე­ლი თუ ჩა­მო­ვი­დო­და რამ­დე­ნი­მე დღით, იმის­გან ვი­გებ­დი ჩემი შვი­ლის ამ­ბავს.“ ზაზა და­მე­ნია ომი­დან მძი­მე გან­ცდე­ბი­თა და გულ­ნატ­კე­ნი დაბ­რუნ­და, რო­გორც მა­შინ­დელ ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა­ზე, ისე პრო­ცე­სე­ბი­სად­მი სა­ზო­გა­დო­ე­ბის გულ­გრი­ლო­ბა­ზე. გმი­რის და, ხა­თუ­ნა და­მე­ნია, აღ­ნიშ­ნავს: "ამ­ბობ­და, აქ ბი­ჭე­ბი ისე იბ­რძვი­ან, ისეთ სა­ოც­რე­ბებს სჩა­დი­ან, მაგ­რამ მათ შე­სა­ხებ არა­ვინ არა­ფე­რი იცი­სო.

მა­შინ არც მო­ბი­ლუ­რი ტე­ლე­ფო­ნე­ბი იყო და ჟურ­ნა­ლის­ტე­ბიც ასე ად­ვი­ლად ვერ შე­დი­ოდ­ნენ ფრონ­ტის ხაზ­ზე. ომი­დან რომ ჩა­მო­ვი­და, გულ­და­წყვე­ტი­ლი ამ­ბობ­და: ჩვენ რომ პატ­რო­ნი გვყო­ლო­და, ამ ომს აუ­ცი­ლებ­ლად მო­ვი­გებ­დი­თო.“ ფრონ­ტის ხაზ­ზე არ­სე­ბულ ქა­ოს­სა და გა­უ­გე­ბარ ბრძა­ნე­ბებ­ზე იხ­სე­ნებს დე­დაც: "ზაზა ამ­ბობ­და, ერთ სო­ფელს რამ­დენ­ჯერ­მე ვა­თა­ვი­სუფ­ლებ­დი­თო. გა­ვა­თა­ვი­სუფ­ლებ­დით თუ არა, მა­ლე­ვე გვა­ტო­ვე­ბი­ნებ­დნენ და­კა­ვე­ბულ ტე­რი­ტო­რი­ას, მერე ისევ თა­ვი­დან გვი­წევ­და აღე­ბა და ბო­ლოს მა­ინც გვა­ტო­ვე­ბი­ნებ­დნე­ნო.“ ომი­დან ცო­ცხლად დაბ­რუ­ნე­ბულ შვილს დედა ეხ­ვე­წე­ბო­და, სამ­ხედ­რო სფე­რო­სათ­ვის თავი და­ე­ნე­ბე­ბი­ნა, თუმ­ცა ზა­ზამ, რო­მე­ლიც ყვე­ლა­ფერ­ში დე­დის სი­ტყვას ით­ვა­ლის­წი­ნებ­და, ეს თხოვ­ნა ვერ შე­ას­რუ­ლა, სამ­შობ­ლოს სამ­სა­ხუ­რი მის­თვის მთა­ვარ მო­წო­დე­ბად დარ­ჩა.

განაგრძეთ კითხვა