თარჯიმნის უფლება საერთაშორისო სამართლის მიხედვით
სამართალწარმოების პროცესში ენობრივი ბარიერი შეიძლება სერიოზულ დაბრკოლებად იქცეს ადამიანის უფლებების სრულად განხორციელებისთვის. თუ პირი ვერ იგებს სასამართლოში გამოყენებულ ენას, მას შეიძლება გაუჭირდეს მისთვის წარდგენილი ბრალდების, სასამართლოს განმარტებებისა და სხვა მნიშვნელოვანი საპროცესო საკითხების გაგება და, შესაბამისად, საკუთარი პოზიციის ეფექტიანად დაცვა.
სწორედ ამიტომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენცია განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს იმ პირის უფლებას, რომელსაც სასამართლო პროცესის ენა არ ესმის, ისარგებლოს თარჯიმნის უფასო დახმარებით.
ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლი იცავს სამართლიანი სასამართლოს უფლებას. ამ მუხლის მე-3 პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტის მიხედვით, სისხლის სამართლის დანაშაულში ბრალდებულ პირს აქვს უფლება, „უფასოდ ისარგებლოს თარჯიმნის დახმარებით“, თუ მას არ ესმის ან არ შეუძლია ისაუბროს სასამართლოში გამოყენებულ ენაზე. ეს უფლება მხოლოდ ფორმალური გარანტია არ არის. მისი მიზანია, ბრალდებულმა რეალურად შეძლოს სასამართლო პროცესში მონაწილეობა, გაიგოს მის წინააღმდეგ მიმდინარე საქმის არსი და ეფექტიანად განახორციელოს დაცვის უფლება.
ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლოს განმარტებით, მე-6 მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებული უფლებები უნდა განიხილებოდეს მე-6 მუხლის პირველი პუნქტით გარანტირებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების საერთო კონტექსტში.
თარჯიმნის დახმარების უფლება წარმოიშობა მაშინ, როდესაც ბრალდებულს/მოპასუხე მხარეს არ ესმის ან არ შეუძლია ისაუბროს სასამართლოში გამოყენებულ ენაზე.
ამასთან, მნიშვნელოვანია, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკის მიხედვით, მხოლოდ ის ფაქტი, რომ ადამიანს სასამართლოს ენის გარკვეული ცოდნა აქვს, ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ მას თარჯიმნის დახმარებაზე უარი უნდა ეთქვას.
ევროპის სასამართლოს პრაქტიკით, რომ თუ ბრალდებულს ენის მხოლოდ საბაზისო ცოდნა აქვს, ეს თავისთავად არ გამორიცხავს მის უფლებას ისარგებლოს იმ ენაზე თარჯიმნის დახმარებით, რომელიც მას საკმარისად ესმის საკუთარი დაცვის უფლების სრულყოფილად განსახორციელებლად.
ევროპული კონვენციის მიზანი არ არის მხოლოდ სასამართლო დარბაზში თარჯიმნის ფორმალურად ყოფნა. მთავარი საკითხია, შეძლო თუ არა პირმა სასამართლო პროცესის რეალურად გაგება და მასში ეფექტიანად მონაწილეობა. საკუთარი პოზიციის სრულად გამოხატვა.
ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკაში ხაზგასმულია, რომ თარჯიმნის დახმარება უნდა იყოს საკმარისი იმისთვის, რომ ბრალდებულმა გაიგოს მის წინააღმდეგ მიმდინარე საქმის არსი და შეძლოს საკუთარი დაცვის უფლების განხორციელება.
მაგალითად, საქმეში Kamasinski v. Austria სასამართლომ განმარტა, რომ თარჯიმნის უფასო დახმარების უფლება არ შემოიფარგლება მხოლოდ სასამართლო სხდომაზე ზეპირი განცხადებების თარგმნით. საჭიროების შემთხვევაში იგი მოიცავს საქმის მასალებსა და წინასასამართლო ეტაპთან დაკავშირებულ ინფორმაციასაც.
თარჯიმნის დახმარება შეიძლება საჭირო იყოს არა მხოლოდ უშუალოდ სასამართლო სხდომის დროს. თუ კონკრეტული დოკუმენტის, განცხადების ან საპროცესო მოქმედების გაგება აუცილებელია იმისთვის, რომ ბრალდებულმა შეძლოს სამართლიანი სასამართლოს უფლებით სარგებლობა, შესაბამისი ენობრივი დახმარების საჭიროება შეიძლება არსებობდეს პროცესის სხვა ეტაპზეც.
ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა სწორედ ამ პრინციპიდან გამომდინარეობს: ბრალდებულს უნდა ჰქონდეს შესაძლებლობა, გაიგოს ის ინფორმაცია, რომელიც აუცილებელია მისი საქმისა და დაცვის პოზიციის გასაგებად.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ის შემთხვევა, როდესაც ბრალდებულის ადვოკატმა სასამართლოს ენა იცის, თავად ბრალდებულმა კი — არა. ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლოს უახლესი პრაქტიკის მიხედვით, მხოლოდ ის ფაქტი, რომ ბრალდებულის ადვოკატმა იცის სასამართლოს ენა, ჩვეულებრივ არ არის საკმარისი. ბრალდებულს თავად უნდა შეეძლოს სასამართლო პროცესის გაგება და ადვოკატისთვის იმ საკითხების მიწოდება, რომლებიც მისი დაცვისთვის მნიშვნელოვანია. ეს მიდგომა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ადვოკატი ვერ ჩაანაცვლებს ბრალდებულის უშუალო მონაწილეობას პროცესში.
ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის მე-3 პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტი პირდაპირ ითვალისწინებს თარჯიმნის უფასო დახმარებას იმ პირისთვის, რომელსაც არ ესმის ან არ შეუძლია ისაუბროს სასამართლოში გამოყენებულ ენაზე. შესაბამისად, თარჯიმნის ხარჯი არ უნდა იქცეს დაბრკოლებად, რომელიც ადამიანს სასამართლო პროცესში სრულფასოვანი მონაწილეობის შესაძლებლობას წაართმევს.
თარჯიმნის უფლება მხოლოდ თარჯიმნის დანიშვნას არ გულისხმობს. თარგმანი უნდა იყოს ისეთი ხარისხის, რომ პირმა რეალურად შეძლოს საკუთარი საპროცესო უფლებების გამოყენება. ევროპული სამართლის ფარგლებში თარგმანისა და თარჯიმნობის ხარისხი პირდაპირ არის დაკავშირებული სამართლიანი სასამართლოს უფლებასთან. ევროკავშირის შესაბამისი სამართლებრივი სტანდარტებიც ხაზს უსვამს, რომ თარგმანი უნდა იყოს ისეთი ხარისხის, რომელიც პირის უფლებების სრულად განხორციელებას უზრუნველყოფს. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იურიდიულ პროცესში, რადგან ერთი არასწორად გადმოცემული სამართლებრივი ტერმინი ან მნიშვნელოვანი გარემოების გამოტოვება შესაძლოა პირის დაცვის პოზიციაზე აისახოს.
თარჯიმნის დახმარება აუცილებელი არ არის მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც პირი საერთოდ არ იცნობს სასამართლოს ენას. მთავარია, რამდენად შეუძლია მას ამ ენაზე სასამართლო პროცესის გაგება და საკუთარი უფლებების ეფექტიანად განხორციელება.
ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლოს მიერ ჩამოყალიბებული მიდგომის მიხედვით, ბრალდებულის მიერ გამოყენებული ენის საბაზისო ცოდნა თავისთავად არ გამორიცხავს თარჯიმნის დახმარების უფლებას, თუ მისი ენობრივი ცოდნა საკმარისი არ არის დაცვის უფლების სრულად განსახორციელებლად.
ამიტომ პრაქტიკაში მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ კითხვა — „იცის თუ არა პირმა სასამართლოზე გამოყენებული, სამართალწარმოების ენა?“, არამედ უფრო მნიშვნელოვანი კითხვა: „ესმის თუ არა მას სასამართლო პროცესი იმ დონეზე, რომელიც აუცილებელია მისი დაცვის უფლების განსახორციელებლად.“ ამგვარად, პროფესიონალი თარჯიმანი სასამართლო პროცესში არა მხოლოდ ენობრივი შუამავალი, არამედ სამართლიანი სასამართლოს უფლების პრაქტიკული განხორციელების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მექანიზმია.
NS