როგორ ვთარგმნოთ უკეთესად - ტოპ 10 რჩევა
თარგმანი კომუნიკაციის წამყვანი შუალედური ინსტრუმენტია იქ, სადაც ენობრივი სხვაობა მოცემულობაა. ნებისმიერი კომუნიკაციის მთავარი მიზანი მონაწილეებს შორის ეფექტიანი, შედეგზე ორიენტირებული კავშირის დამყარებაა. ეს პროცესი წარმატებული ვერ იქნება, თუ შეტყობინების მიმღები ვერ გაიგებს მიწოდებულ ინფორმაციას. ეს ხდება მაშინ, როდესაც ადრესატმა არ იცის შესაბამისი ენა ან არ გააჩნია ინფორმაციის აღსაქმელად საჭირო ფონური ცოდნა, რაც მას კომუნიკაციურად არაკომპეტენტურს ხდის. ენობრივი ერთეულებისა და გრამატიკული წესების ფლობა, კონკრეტულ სიტუაციაში ენის გამოყენების უნარი, ეროვნული კულტურისა და ფონური ინფორმაციის ცოდნა სწორედ ის კომპონენტებია, რომლებიც ადამიანს კომუნიკაციური აქტის სრულფასოვან მონაწილედ აქცევს.
თარგმანი, როგორც ორენოვანი კომუნიკაცია, ამ პროცესის უფრო რთული ფორმაა, რადგან იგი შუამავლის - მთარგმნელის მეშვეობით ხორციელდება. მთარგმნელი ჯერ ადრესატის როლს ირგებს, შემდეგ კი შეტყობინების გამგზავნი ხდება, რის გამოც მას განსაკუთრებული კომუნიკაციური კომპეტენტურობა მოეთხოვება. წარმატებული თარგმანისთვის აუცილებელია ისეთი უნარ-ჩვევები, რომლებიც უზრუნველყოფს ერთ ენაზე მიღებული ინფორმაციის მეორე ენაზე მაქსიმალური სიზუსტით გადმოცემას. სწორედ ამ სპეციფიკური უნარებისა და კომუნიკაციური მზაობის ერთობლიობა ქმნის მთარგმნელობით კომპეტენციას.
მთარგმნელობით კომპეტენციაში გამოყოფენ ბაზურ და პრაგმატულ ნაწილებს. ბაზურ ნაწილში იგულისხმება კონცეპტუალური და ტექნოლოგიური ერთეულები, რომლებიც მუდმივად ზემოქმედებენ თარგმანზე. კონცეპტუალური მხარე მთარგმნელისთვის ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც მუსიკოსისთვის სმენა - თუ მას არაადეკვატური წარმოდგენა აქვს თარგმანის არსზე, შედეგად დედნისგან განსხვავებული და დამახინჯებული ტექსტი შეიქმნება. ტექნოლოგიური მხარე კი თარგმნის წესების ერთობლიობაა, რომელიც ეხმარება მას "ტექნიკური" სიძნელეების გადალახვაში. რაც შეეხება პრაგმატულ ნაწილს, ის მოიცავს სპეციფიკურ ცოდნასა და უნარებს, რომლებიც აუცილებელია ამა თუ იმ სფეროს (სამეცნიერო-ტექნიკური, მხატვრული, იურიდიული თუ საქმიანი დოკუმენტების) თარგმნისას.
ამასთანავე, თანამედროვე ქართული ენის ისტორიაში დაიწყო ახალი ეტაპი, რაც ინგლისურ ენასთან მისმა მჭიდრო კონტაქტმა მოიტანა. ინტერნეტმა და თანამედროვე საინფორმაციო ტექნოლოგიებმა ენას ახალი ტერმინოლოგია მოაწყდა. ისტორიულად ქართულ ენაში მრავლადაა სპარსული, თურქული, არაბული თუ რუსული ნასესხობები, თუმცა ისმის კითხვა: რამდენად სჭირდება ქართულ ენას ის ინგლისურენოვანი ბარბარიზმები, რომლებიც დღეს ზვავად იქცნენ? უცხო სიტყვის შემოტანის საჭიროება დგება მაშინ, როდესაც საზოგადოება ეცნობა ახალ რეალიებს ან იქმნება ახალი ცოდნა (მაგალითად: Internet, Computer, Television). თუმცა ქართულ ენას აქვს საკმარისი რესურსი, შექმნას საკუთარი ნეოლოგიზმებიც, რის გამოც აუცილებელია დავიცვათ ბალანსი რეალურ საჭიროებასა და ენის ბარბარიზმებით გადატვირთვას შორის.
მთარგმნელობითი კომპეტენციის გაღრმავების საკითხზე ინსტიტუტებს შორის სრული კონსენსუსი ჯერ კიდევ არ არსებობს. თუმცა ყველა თანხმდება, რომ ენის შემსწავლელს უნდა მიეწოდოს ენის, სგნისა და ტექსტის სიღრმისეული ცოდნა, რათა არახელსაყრელ პირობებშიც შეძლოს რთული ტექსტის მითითებულ სტილში გამართვა. ექსპერტთა აზრით, აუცილებელია სწავლების დიფერენცირება ტექსტის ტიპისა და მიმართულების მიხედვით (სამეცნიერო, ბიბლიური, საბავშვო, დოკუმენტური თუ სარეკლამო ტექსტები).
ამ პროცესში ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევა დროის დეფიციტია. როგორც წესი, მთარგმნელს მუშაობისათვის საკმარისი დრო არ აქვს, რაც პირდაპირ აისახება თარგმანის ხარისხზე. მთარგმნელობითი საქმიანობა, ისევე როგორც ნებისმიერი პროფესიული სფერო, ემყარება ღირებულება-სარგებლიანობის პრინციპს. შეკვეთის სწრაფად შესრულება, საქმის არსში სწრაფი წვდომა და ინფორმაციის ოპერატიულად მოპოვება აუცილებელი წინაპირობაა. საბოლოო ჯამში, ტექსტის ოპტიმიზაცია არის პროცესი, რომელსაც იგი მიჰყავს ოპტიმალურ კონდიციამდე - ანუ როდესაც ტექსტი სრულად ასრულებს თავის დანიშნულებას, ხოლო მთარგმნელი წარმატებით ახორციელებს დამკვეთის მიერ დაკისრებულ ამოცანას.
ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შეგვიძლია გამოვყოთ ტოპ 10 პრაქტიკული რჩევა, რომლებიც დაეხმარება მთარგმნელს ტექსტის ოპტიმალურ კონდიციამდე მიყვანასა და უკეთესი შედეგის მიღწევაში:
- გაიღრმავეთ ფონური ცოდნა: ფლობდეთ არა მხოლოდ გრამატიკას, არამედ იმ ეროვნულ კულტურასა და კონტექსტს, რომელშიც ტექსტი შეიქმნა.
- ჩამოაყალიბეთ სწორი კონცეპტუალური ხედვა: გაიაზრეთ თარგმანის არსი, რათა თავიდან აიცილოთ დედნისგან განსხვავებული ან დამახინჯებული ტექსტის შექმნა.
- დაოსტატდით ტექნოლოგიურ მხარეში: იცოდეთ თარგმნის წესები, რომლებიც დაგეხმარებათ "ტექნიკური" სიძნელეების სწრაფად გადალახვაში.
- განავითარეთ პრაგმატული ცოდნა: შეიძინეთ სპეციფიკური უნარები კონკრეტული სფეროების (სამეცნიერო, იურიდიული, მხატვრული და ა.შ.) თარგმნისთვის.
- დაიცავით ბალანსი ნასესხობებში: გამოიყენეთ უცხო სიტყვები მხოლოდ ახალი რეალიების შემოტანისას და ნუ გადატვირთავთ ენას ბარბარიზმებით.
- გამოიყენეთ მშობლიური ენის რესურსი: ბრმად სესხების ნაცვლად, მაქსიმალურად გამოიყენეთ ქართული ენის შესაძლებლობა ნეოლოგიზმების შესაქმნელად.
- მოარგეთ სტილი ტექსტის ტიპს: იხელმძღვანელეთ დიფერენცირებული მიდგომით ტექსტის შინაარსისა და მიმართულების მიხედვით.
- გაიღრმავეთ საგნობრივი ცოდნა: შეისწავლეთ საკითხი სიღრმისეულად, რათა არახელსაყრელ პირობებშიც შეძლოთ ტექსტის სწორ სტილში გამართვა.
- ეფექტიანად მართეთ დრო: ისწავლეთ საქმის არსში სწრაფი წვდომა და ინფორმაციის ოპერატიულად მოპოვება დროის დეფიციტის დაძლევისთვის.
- მიიყვანეთ ტექსტი ოპტიმალურ კონდიციამდე: მოახდინეთ ტექსტის საბოლოო ოპტიმიზაცია, რათა მან სრულად შეასრულოს თავისი დანიშნულება და დამკვეთის ამოცანა
.მუდმივი სწრაფვა სრულყოფილებისაკენ არის დაუსრულებელი მოგზაურობა ორ სამყაროს, ორ კულტურასა და ორ აზროვნებას შორის. ეს არის იდეალური ბალანსის ძიება — სურვილი, ზუსტად დაიჭიროს ავტორის სულისკვეთება, ავთენტური რიტმი, ქვეტექსტები და ფარული ემოციები ისე, რომ ახალ ენაში ნაწარმოებმა ბუნებრივად, შინაურულად გაჟღეროს. ყოველი შერჩეული სინონიმი, სასვენი ნიშანი თუ ფრაზის კონსტრუქცია ამ დაუღალავი ძიების შედეგია.
NS