"გამოდის, ზეზვასა და მზიას ნათლია ვარ“
2000 წლის 12 მაისს, დილაადრიან დამირეკა ჟურნალისტმა, "ნიუ-იორკ თაიმსის“ პირველ გვერდზე ხართო. დიდი ქართველი მეცნიერები ლეო გაბუნია და აბესალომ ვეკუა განსაკუთრებული მასწავლებლები იყვნენ. მე მათთან ერთად ვმუშაობდი დმანისის თემაზე და უცებ, სწორედ მათთან ერთად აღმოვჩნდი გაზეთის პირველ გვერდზე. ამიტომ, ეს ფოტო ჩემთვის ძალიან ძვირფასია
"გამიმართლა, ნამდვილად არაფერი მაქვს საწუწუნო, რადგან ორ უზარმაზარ აღმოჩენასთან ვარ დაკავშირებული - უძველესი ადამიანი აფრიკის გარეთ და უძველესი ღვინო. ამაზე დიდი საჩუქარი რა უნდა მიიღოს მეცნიერმა", - ამბობს აკადემიკოსი დავით ლორთქიფანიძე, რომელიც საკუთარ აღმოჩენებსა და მუზეუმის კონცეფციაზე გვესაუბრა:
- ოფიციალურად თუ მოგმართავთ, ეროვნული მუზეუმის დირექტორთან მაქვს ინტერვიუ, თუ ცოტა სითამამეს მოვიკრებ, შეიძლება ზეზვასა და მზიას ნათლიად მოგიხსენიოთ.
- მაშინ გამოდის ერთ-ერთი ნათლია ვარ, რადგან სახელის შერჩევაში რამდენიმე ადამიანი მონაწილეობდა. ზეზვა და მზია იმიტომ შევარჩიეთ, რომ დმანისის აღმოჩენა ფართო საზოგადოებისთვის ყოფილიყო საინტერესო, გვსურდა, ორივეს სახელი ქართული და ადვილად გამოსათქმელი ყოფილიყო.
- აღმოჩენის მასშტაბი მაშინვე გააზრებული გქონდათ?
- თითოეული აღმოჩენა მნიშვნელოვანია, თუმცა, დმანისის აღმოჩენის მასშტაბი ჩემთვისაც გამაოგნებელი იყო.
2000 წლის 12 მაისს, დილაადრიან დამირეკა ჟურნალისტმა, "ნიუ-იორკ თაიმსის" პირველ გვერდზე ხართო. დიდი ქართველი მეცნიერები ლეო გაბუნია და აბესალომ ვეკუა განსაკუთრებული მასწავლებლები იყვნენ. მე მათთან ერთად ვმუშაობდი დმანისის თემაზე და უცებ, სწორედ მათთან ერთად აღმოვჩნდი გაზეთის პირველ გვერდზე. ამიტომ, ეს ფოტო ჩემთვის ძალიან ძვირფასია.
ზოგადად, სამეცნიერო აღმოჩენა აღიარების რამდენიმე ეტაპს გადის. სწორედ ამ ეტაპებზეა დამოკიდებული ის მხოლოდ მეცნიერებისთვის იქნება ცნობილი, თუ ფართო საზოგადოებაც შეიტყობს მის შესახებ. მეცნიერებაში აღიარება ნიშნავს ჯერ სამეცნიერო გამოცემებში, შემდეგ კი მედიაში მოხვედრას. მნიშვნელოვანი ეტაპია აღმოჩენის სახელმძღვანელოში შეტანაც. დმანისის აღმოჩენამ ყველა ეს ეტაპი გაიარა.
- როგორ შეიძლება სამეცნიერო აღმოჩენა გახდეს მსოფლიოში ცნობილი?
- ისეთი აღმოჩენები, როგორიც მაგალითად, დღეს კაცობრიობისთვის სასიცოცხლოდ აუცილებელი ვაქცინის, თავის დროზე კი პენიცილინის გამოგონება იყო, მომენტალურად ცნობილი ხდება. ჩვენს სფეროში თითქმის შეუძლებელია ისეთი აღმოჩენის გაკეთება, რომელიც სასიცოცხლო მნიშვნელობას ატარებს. მაშ, რით შეიძლება არქეოლოგიური აღმოჩენა ყველასათვის ცნობილი გახდეს? ადგილით. ასეთი ადგილები მსოფლიოში ყველამ იცის: ეგვიპტეში პირამიდები, საბერძნეთში აკროპოლისი და ა.შ. კავკასიაში რომ ჩამოდის ადამიანი, რა შეიძლება ნახოს ისეთი, რაც მსოფლიოსთვის ცნობილია? გარდა ჩვენი არაჩვეულებრივი ხუროთმოძღვრების ძეგლებისა და ხელოვნების ნიმუშებისა, მათ შესაძლებლობა ეძლევათ იხილონ ადგილი, სადაც ე.წ. ევროპის პირველი ადამიანები სახლობდნენ.
2021 წლის ნოემბერში National Geographic-მა გამოსცა წიგნი "დაკარგული ქალაქები, უძველესი აკლდამები - 100 აღმოჩენა, რომლებმაც მსოფლიო შეცვალა", ამავე თემას მიეძღვნა ჟურნალის ნოემბრის ნომერიც. სწორედ ამ ასეულში მოხვდა დმანისიც. თუკი ასეულს გადაავლებთ თვალს, დაინახავთ, რომ კავკასიის რეგიონის მასშტაბით, ჩვენი აღმოჩენა ცნობადობით მსოფლიოში პირველ ადგილს იკავებს. თუკი მსგავსი აღმოჩენის სანახავად აფრიკაში ჩასული მხოლოდ ნაშთების დათვალიერებას ახერხებ, დმანისში დამთვალიერებელს საშუალება აქვს იხილოს, როგორც ზეზვას და მზიას აღმოჩენის ადგილი, ასევე შუა საუკუნის ნაქალაქარი. ზეზვა და მზია ქართულ მეცნიერებასთან ასოცირდება. National Geographic-ის რჩეულთა შორის მოხვედრა კი, ყველაფერთან ერთად, ქართული მეცნიერების საერთაშორისო აღიარებასაც ნიშნავს.
- ღვინის თემაც ხომ მასშტაბურია?
- ჩემთვის პატივი იყო მეხელმძღვანელა საქართველოს ღვინის სააგენტოს ინიციატივით შექმნილი მულტიდისციპლინური, საერთაშორისო პროექტისთვის. უძველესი მიწათმოქმედების ისტორიის კვლევა გრძელდება ქართველი და უცხოელი მეცნიერების მონაწილეობით და დარწმუნებული ვარ კიდევ უფრო დიდი აღიარება ელის წინ.
- საქართველოს ეროვნულ მუზეუმს დაარსებიდან (2005 წ.) დღემდე ხელმძღვანელობთ. ცნობილია, რომ მიმდინარეობს დაწესებულების ეტაპობრივი განახლება მულტიფუნქციური სივრცის შესაქმნელად, რომელიც იქნება კულტურის, განათლებისა და მეცნიერების კერა. უკვე დასრულდა ეროვნული მუზეუმის ინსტიტუციაში შემავალი 7 მუზეუმის განახლება. მათ შორისაა ევროპის საუკეთესო მუზეუმების სიაში მოხვედრილი სვანეთისა და ბოლნისის მუზეუმები.
- სამეცნიერო აღმოჩენა და მისი შემდგომმი კვლევა, დაახლოებით ნედლეულის დამუშავებას ჰგავს. უხეშად თუ ვიტყვით, ჩვენი ნედლეული ბუნებრივი მემკვიდრეობაა. მისი დამუშავება და მოხმარება არის როგორც სამეცნიერო, ისე ზოგადსაგანმანათლებლო მნიშვნელობის საქმე. რა თქმა უნდა, ის შეიძლება გამოიყენო ტურიზმის განსავითარებლადაც. ამიტომ, მნიშვნელოვან სამეცნიერო ღირებულებებზე დაფუძნებული ამ კომპონენტების ერთიანობის ჩვენება უნდა იყოს თანამედროვე მუზეუმების ფუნქცია. ამდენი მუზეუმი რა საჭიროაო, ხშირად უკითხავთ, ეს მუზეუმები ხომ ერთმანეთის დამხმარენი არიან. ამ მუზეუმებს მე ვხედავ ქსელად, რომელიც მთელ ქვეყანას ფარავს და რომელიც ერთი ცენტრიდან კი არ იმართება, არამედ ერთმანეთს ავსებს, რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, ეს არის პლატფორმა, სადაც მომავალი თაობა უნდა აღიზარდოს.
ერთ-ერთი აქტუალური თემა ხელოვნების მუზეუმის რეაბილიტაციის საკითხია, რომლის კოლექციებში დაცულია საქართველოს მთავარი საგანძური. დაახლოებით უკვე წელიწადია მიმდინარეობს ჩვენ მიერ შემუშავებული გეგმის ექსპერტიზა და რევიზია უკვე სამინისტროს ახალი ხელმძღვანელობით. ჯერჯერობით ყველა ექსპერტიზა მეტ-ნაკლებად ადასტურებს იმ გეგმას, რომელიც ჩვენ გვქონდა, გეგმა კი გულისხმობს მაღალი რანგის საგამოფენო სივრცეების, ლაბორატორიების თუ თანამედროვე ტექნოლოგიებით აღჭურვილი საფონდო სივრცეების არსებობას. ხელოვნების მუზეუმი არ არის მხოლოდ საერო მუზეუმი, საპატრიარქოა მისი თანამესაკუთრე. შესაბამისად, გეგმის შესრულება შესაძლებელია მხოლოდ ერთიანი ხედვით. ჩვენი ჯგუფი, მზად არის ამ პროცესში ნებისმიერ დონეზე მონაწილეობისთვის.
- 15 წლის შემდეგ როგორ წარმოგიდგენიათ ეროვნული მუზეუმის ბედი?
- მჯერა, რომ იარსებებს ჩვენს ღირებულებებზე დაფუძნებული ბევრი კულტურულ-საგანმანათლებლო სამეცნიერო ცენტრი, რომელშიც გაერთიანდება როგორც ბუნებრივი და კულტურული მემკვიდრეობა, ისე თანამედროვე ტექნოლოგიები.
ამჟამად, ევროპაში უზარმაზარი ფინანსური პროგრამები არსებობს სამეცნიერო კვლევებისთვის, რომლებშიც მონაწილეობის უფლება ჩვენ მოვიპოვეთ, მაგრამ რა უნდა იყოს ის, რითიც მივიპყრობთ ყურადღებას? ეს უნდა იყოს ძალიან მაღალი რანგის ლაბორატორიები ან კვლევის ობიექტები. კვლევის ობიექტი ამ შემთხვევაში სწორედ წარსულის თემებია. ამით შეგვიძლია მთელი რეგიონის ცენტრი ვიყოთ. ყველას აინტერესებს ევოლუცია, არსებობის პირველი პერიოდები და აი, დმანისიც აქ არის. კაცობრიობის ცხოვრებაში დიდი ცვლილება იყო პირველყოფილი ადამიანის მიწათმოქმედებაზე გადასვლა. ამის მასალაც გვაქვს: უძველესი ღვინო, ხორბლის ისტორია... შემდეგ ჩნდება ლითონი და ჩვენ გვაქვს ძალიან ადრეული ლითონის დამუშავების გამოცდილება. შემდგომ ანტიკური სამყარო, ბერძნულ-რომაული, კაცობრიობის ერთ-ერთი ცივილიზაციის სათავე. და იმ დროს არსებობდა კოლხეთი. ჩვენ ბევრი რამ გვაქვს მსოფლიო მეცნიერებისთვის საინტერესო. რეგიონული მუზეუმები ყოველივე ამის პირველადი კვლევის ცენტრებია. ამიტომაც მუზეუმების განვითარებაზე მუშაობა პრიორიტეტული უნდა იყოს.…მე მიმაჩნია, რომ ჩვენი მუზეუმები უმაღლესი სტანდარტის უნდა იყოს. მთელი გუნდი სწორედ ასეთი მუზეუმების შექმნას ცდილობს, ამიტომაც მოხვდა მესტიის და ბოლნისის მუზეუმი ევროპის საუკეთესო მუზეუმების სიაში. ვანში ახლად გახსნილმა მუზეუმმა უმასპინძლა გამოფენას მსოფლიოს ისეთი ცნობილი არქეოლოგიური ძეგლიდან, როგორც პომპეია. შემდეგ გამოფენამ დედაქალაქში, ჯანაშიას მუზეუმში გადმოინაცვლა. სხვათა შორის, National Geographic-ის ახალ წიგნში, პომპეის ნაქალაქარიც სიის ნაწილია. ჩვენს დამთვალიერებელს კი ჰქონდა საშუალება გასცნობოდა, 100 მსოფლიო მნიშვნელობის აღმოჩენიდან ორს - პომპეის და დმანისის აღმოჩენებს ერთ მუზეუმში.
- თქვენი კარიერა არის დასტური იმისა, რომ სწორი არჩევანი გააკეთეთ.
- მეცნიერი რომ უნდა ვყოფილიყავი, სულ ვიცოდი. საბჭოთა დროს თავისუფალი პროფესიები თითქმის არ იყო და ამ სფეროში ვხედავდი მეტ-ნაკლებად თავისუფლებას. საფრანგეთში სწავლისას ძალიან მენატრებოდა ჩემი შვილი და თანაც, იქ ყოველდღე ვხედავდი, თუ როგორ თამაშობდნენ ბავშვები მუზეუმებში. ამ მხრივ სულ მშურდა ევროპის მუზეუმებისა. ამიტომაც არის ჩემთვის დაუვიწყარი მომენტი, ჩვენი გუნდის მიერ შექმნილი, ბავშვებზე ორიენტირებული გამოფენის გახსნა.
1997 წლიდან ოფიციალურად ვმუშაობ მუზეუმში, ხოლო 1989 წლიდან სხვადასხვა ფორმით ვარ დაკავშირებული მეცნიერებასთან და მეცნიერების კომუნიკაციასთან. გამიმართლა, უძველესი ადამიანი აფრიკის გარეთ და უძველესი ღვინო - ამაზე დიდი საჩუქარი რა უნდა მიიღოს მეცნიერმა.