„შეიძლება თუ არა ბუჩაში მომხდარი მასობრივი მკვლელობები გენოციდად ჩაითვალოს?“ - BBC - კვირის პალიტრა

„შეიძლება თუ არა ბუჩაში მომხდარი მასობრივი მკვლელობები გენოციდად ჩაითვალოს?“ - BBC

ბრიტანული სამაუწყებლო კომპანიის - „ბი-ბი-სის“ რუსული სამსახური (BBC Russian) აქვეყნებს ინტერვიუს საერთაშორისო სამართლის ცნობილ ბრიტანელ სპეციალისტთან, ფილიპ სენდსთან სათაურით - „შეიძლება თუ არა ბუჩაში მომხდარი მასობრივი მკვლელობები გენოციდად ჩაითვალოს?“, რომელშიც ლონდონელი პროფესორი საერთაშორისო დანაშაულისა და მათი კვალიფიცირების შესახებ საუბრობს.

გთავაზობთ პუბლიკაციას მცირე შემოკლებით:

მსოფლიო შეაძრწუნა უკრაინის ქალაქ ბუჩაში მომხდარი ტრაგედიის ამსახველმა ფოტოსურათებმა, რომლებზეც, როგორც უკრაინული მხარე აცხადებს, რუსი სამხედრო მოსამსახურეების მიერ ჩადენილი დანაშაულია დაფიქსირებული - ადამიანთა მასობრივი მკვლელობა. რუსეთის მტკიცებით, ფოტოსურათები სინამდვილეს არ ასახავს, კადრები ხელოვნურად არის გაყალბებული.

რიგი სახელმწიფოების ლიდერები საერთაშორისო საზოგადოებას მოუწოდებენ, რომ რუსეთის პრეზიდენტი ვლადიმერ პუტინი უნდა გასამართლდეს, ხოლო უკრაინის პრეზიდენტმა ვლადიმერ ზელენსკი რუსეთს გენოციდის მოწყობაში ადანაშაულებს.

რას წარმოადგენს „გენოციდი“ და რას ნიშნავს „გენოციდის მოწყობა-განხორციელება?“

„ბი-ბი-სი“ ესაუბრება ფილიპ სენდსს - სამართალმცოდნეობის პროფესორს, ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯის საერთაშორისო სასამართლოებისა და ტრიბუნალების ცენტრის დირექტორს, რომელიც, სხვათა შორის, ერთ-ერთი ინიციატორია იმისა, რომ უკრაინის აგრესიაში დამნაშავეებისათვის სპეციალური ტრიბუნალი შეიქმნეს.

- ჩვენ საშინელი ფოტოსურათები ვნახეთ, რომლებზეც მოკლული მშვიდობიანი მცხოვრებლების აშკარად მნიშვნელოვანი რაოდენობაა აღბეჭდილი. გარკვეული გარემოებების მიხედვით შეიძლებოდა ამ ფაქტისთვის გენოციდი გვეწოდებინა? ყოველ შემთხვევაში, უკრაინის პრეზიდენტმა ვლადიმერ ზელენსკიმ მომხდარი ამბავი გენოციდად შეაფასა...

- მე ვფიქრობ, რომ პრეზიდენტი ამ ტერმინს - „გენოციდს“ იყენებს, ძირითადად, მხოლოდ პოლიტიკური და არა მკაცრად იურიდიული თვალსაზრისით. ასევე, მიმაჩნია, რომ არსებობს განსხვავება [იურიდიულ] და ფართო საზოგადოებრივ შეხედულებებს შორის „გენოციდის“, როგორც მასობრივი მკვლელობის ჩადენის მიმართ.

იურიდიული თვალსაზრისით, გენოციდის დროს უნდა იქნეს დადასტურებული და დამტკიცებული ის, რომ წინასწარგანზრახულად ხდება ადამიანთა ჯგუფის მთლიანად ან ნაწილობრივ განადგურება. ამ კონკრეტულ შემთხვევაში კი რუსების კონკრეტული განზრახვა აშკარად არ ჩანს.

რა თქმა უნდა, ის საშინელება, რაც ფოტოსურათებზე არის ასახული, სამხედრო დანაშაულის ჩადენის მტკიცებულებად ითვლება და შესაძლებელია, კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილ დანაშაულადაც კი შეფასდეს. მაგრამ, იმავდროულად, მე ვფიქრობ, რომ ეს გენოციდის განსაზღვრებას არ შეესაბამება.

- ესე იგი, თქვენი თქმით, გენოციდი ნიშნავს ადამიანთა მთელი ჯგუფის ან ჯგუფის ნაწილის დახოცვას. ამ სიტუაციაში ადამიანთა რომელ ჯგუფი გაქვთ მხედველობაში? შეუძლიათ თუ არა მათ, ვინც ბუჩაში მომხდარ მკვლელობებს გენოციდად თვლის, იმის თქმა, რომ საკითხი მთელი უკრაინელი ხალხის გენოციდს ეხება?

- გენოციდის სტანდარტულ ცნებაში, 1948 წლის კონვენციის მიხედვით, განსაზღვრულია ჯგუფები ეროვნების, რასის, ეთნიკური ან რელიგიური კუთვნილების მიხედვით. ასე რომ, ამ კონკრეტულ შემთხვევაში ჩვენ საქმე გვაქვს ადამიანთა ჯგუფთან, ეროვნული კუთვნილების მიხედვით. ანუ, მოკლულები არიან უკრაინელები. ყველა არა, მაგრამ დიდი რაოდენობით.

მსგავსი პრეცედენტი იყო ბოსნიაში 1990-იანი წლების შუა ხანებში, სრებრენიცაში მომხდარი მუსლიმანი მამაკაცების მასობრივი (დაახლოებით, 8 ათასი ადამიანის) მკვლელობა, რომელიც გენოციდის ფაქტად იქნა აღიარებული საერთაშორისო სასამართლოს მიერ. თუმცა აქვე ვიტყვი, რომ ხორვატიაში, ვუკოვარში ჩადენილი მასობრივი ხოცვა-ჟლეტის ფაქტი, როცა, დაახლოებით, 200 ხორვატი იქნა მოკლული, იმავე საერთაშორისო სასამართლომ გენოციდად კი არ აღიარა, არამედ - კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილ დანაშაულად.

ასე რომ, საქმე მხოლოდ ციფრებში არ არის, თუმცა, რასაკვირველია, რაოდენობას მნიშვნელობა აქვს.

- თუ ამ მოვლენის გამოძიების შედეგები სასამართლომდე მივა, სასჯელი განსხვავებული იქნება?

- არა. საერთაშორისო სამართლის იერარქიაში გენოციდში ბრალდება კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილ დანაშაულზე მძიმე არ არის.

ავიღოთ უბრალო მაგალითი: ყოველი გენოციდი იმავდროულად კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულიც იქნება, მაგრამ კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართული ყოველი დანაშაული იმავდროულად შეიძლება გენოციდი არ იყოს - იმიტომ, რომ ყოველთვის არ არის შესაძლებელი იმის დამტკიცება, ნამდვილად ჰქონდათ თუ არა [ეჭვმიტანილებს] ადამიანთა მთელი ჯგუფის ან მათი ნაწილის დახოცვის მოტივირებული განზრახვა.

თუ ვინმე დახოცავს ოთხ-ხუთ ათას ადამიანს, ეს აუცილებლად იქნება კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაული და ომის კონტექსტში - სამხედრო დანაშაულიც, მაგრამ იქნება თუ არა ეს გენოციდი? იქნება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ თქვენ შეძლებთ იმის დამტკიცებას, რომ ეს მკვლელობები მოტივირებულია განსაკუთრებული სურვილით და განზრახვით, ადამიანის ჯგუფის გასანადგურებლად.

- და როგორ შეუძლიათ ამის დამტკიცება მათ, ვინც ბუჩას ტრაგედიის სასამართლოში განხილვას მოითხოვს?

- მე გენოციდთან დაკავშირებით მრავალი საქმის განხილვაში მიმიღია მონაწილეობა და გეტყვით, რომ ამის დამტკიცება ძალიან ძნელია. იმიტომ, რომ ის ადამიანები, რომლებიც მკვლელობას სჩადიან, არ ტოვებენ ქაღალდზე გაკეთებულ წარწერებს - „მე ამ მკვლელობის აქტს იმიტომ ვახორციელებ, რომ მინდა, ისინი მთლიანად ან ნაწილობრივ გავანადგურო“. რჩება მხოლოდ ვიმოქმედოთ იმ დასკვნებით, რომლებიც ეფუძნება ბრალდებულების ქცევას, რომელშიც ჩანს ადამიანთა განადგურების სურვილი და განზრახვა. მაგრამ ასეთი დასკვნების გაკეთება ძალიან რთულია.

მოსამართლეებს ძალიან უჭირთ და უძნელდებათ დასკვნების გამოტანა ქცევის მოდელის გათვალისწინებით. თუმცა ერთი რამ უნდა განვმარტოთ: მართალია, საზოგადოების ცნობიერებაში გენოციდი რატომღაც უფრო მძიმე მოვლენად აღიქმება, ვიდრე კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილ დანაშაული, მაგრამ საერთაშორისო სამართლის მიხედვით ასე არ არის: სასჯელი იგივე იქნება ანუ ამ თვალსაზრისით ორივე საერთაშორისო დანაშაულად ითვლება და მათი კატეგორია ერთნაირია.

გენოციდი საზოგადოების ცნობიერებაში საშინელების პირამიდის მწვერვალად ითვლება. ვფიქრობ, რომ ასეთი აღქმა თვით ტერმინით არის გამოწვეული, რომელიც განსაკუთრებით საშინელ განცდებს ბადებს. და კიდევ იმიტომ, რომ მართლაც შემაძრწუნებელია იმ ადამიანების მასობრივი დახოცვა, რომლებიც სხვებისგან რაღაცით განსხვავდებიან. ეს არ არის მხოლოდ დიდი რაოდენობით ინდივიდუმების მკვლელობა...

- არსებობს თუ არა ბუჩაში მომხდარი მკვლელობების სასამართლოში განხილვის იურიდიული წინამძღვრები?

- შესამჩნევია დიდი იურიდიული ზეწოლა, რომ ეს ყველაფერი [საომარი მოქმედებები] შეჩერდეს. ამ კონტექსტში არსებობს კიდევ ერთი დანაშაული, რომელსაც ჩვენ არ შევხებივართ და, რომელსაც, ჩემი აზრით, „ბუჩას საქმესთან“ მიმართებით, მთავარი მნიშვნელობა აქვს. ნიურნბერგის ტრიბუნალმა ამ ქმედებას „უმაღლესი დანაშაული“ უწოდა. ეს არის აგრესიის დანაშაული, რომელსაც განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს. იმიტომ, რომ ის არის ერთადერთი გზა, რომელიც პირამიდის მწვერვალისაკენ მიდის.

მოამზადა სიმონ კილაძემ