"ძა­ლი­ან მალე მოხ­და "ვარ­დე­ბის რე­ვო­ლუ­ცია" და ეს კა­ნო­ნი სა­ერ­თოდ და­ი­კარ­გა. როცა მო­ვი­კი­თხეთ, გა­სულ ქა­ღალ­დებ­შიც კი არ აღ­მოჩ­ნდა..." - კვირის პალიტრა

"ძა­ლი­ან მალე მოხ­და "ვარ­დე­ბის რე­ვო­ლუ­ცია" და ეს კა­ნო­ნი სა­ერ­თოდ და­ი­კარ­გა. როცა მო­ვი­კი­თხეთ, გა­სულ ქა­ღალ­დებ­შიც კი არ აღ­მოჩ­ნდა..."

14 აპ­რილს სა­ქარ­თვე­ლო­ში დე­და­ე­ნის დღე აღი­ნიშ­ნე­ბა, რო­მე­ლიც 1978 წლის მოვ­ლე­ნებ­თან და­კავ­ში­რე­ბით 1990 წლი­დან და­წეს­და. შე­გახ­სე­ნებთ, 1978 წელს საბ­ჭო­თა კავ­ში­რის ხე­ლი­სუფ­ლე­ბამ გა­და­წყვი­ტა, მო­კავ­ში­რე რეს­პუბ­ლი­კებ­ში ად­გი­ლობ­რი­ვი ენის­თვის სა­ხელ­მწი­ფო ენის სტა­ტუ­სი ჩა­მო­ერ­თვა. სსრკ-ის სა­ხელ­მწი­ფო ენად რჩე­ბო­და მხო­ლოდ რუ­სუ­ლი ენა. ამ გან­ზრახ­ვის სის­რუ­ლე­ში მოყ­ვა­ნას წინ აღუდ­გა მთე­ლი სა­ქარ­თვე­ლოს მო­სახ­ლე­ო­ბა. თბი­ლის­ში მო­ე­წყო მა­სობ­რი­ვი გა­მოს­ვლე­ბი და მსვლე­ლო­ბა თსუ-დან უმაღ­ლე­სი საბ­ჭოს შე­ნო­ბი­სა­კენ. ვი­თა­რე­ბა ხე­ლი­სუფ­ლე­ბი­სათ­ვის უმარ­თა­ვი ხდე­ბო­და... საბ­ჭო­თა კავ­ში­რის ხე­ლი­სუფ­ლე­ბამ გა­აც­ნო­ბი­ე­რა‚ რომ მხო­ლოდ ორი გა­მო­სა­ვა­ლი იყო - სის­ხლისღვრა ან დათ­მო­ბა და მოს­კო­ვი იძუ­ლე­ბუ­ლი შე­იქ­მნა და­ეთ­მო. ამ მოვ­ლე­ნე­ბის გამო 14 აპ­რი­ლი არა­ო­ფი­ცი­ა­ლუ­რად დე­და­ე­ნის დღედ გა­მო­ცხად­და.

გვე­სა­უბ­რე­ბა ცნო­ბი­ლი ენათ­მეც­ნი­ე­რი, აკე­დე­მი­კო­სი, პრო­ფე­სო­რი ავ­თან­დილ არა­ბუ­ლი, რო­მე­ლიც ქარ­თუ­ლი სა­ხელ­მწი­ფო ენის სა­და­რა­ჯო­ზე დგას.

- ჩვენ­ში ხში­და იხ­სე­ნე­ბენ ხოლ­მე იო­ა­ნე-ზო­სი­მეს ფრა­ზას - ქარ­თუ­ლი ენა ღმერ­თის ენა­აო. თქვენ რო­გორ აგ­ვიხ­სნი­დით ამას?

- ეს იო­ა­ნე-ზო­სი­მეს ცნო­ბი­ლი ჰიმ­ნის პო­პუ­ლა­რუ­ლი, მაგ­რამ არა­მეც­ნი­ე­რუ­ლი ინ­ტერპრე­ტა­ცი­აა. სულ ახ­ლა­ხან გა­მო­ი­ცა მნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი კრე­ბუ­ლი "ქე­ბაი და დი­დე­ბაი ქარ­თუ­ლი­სა ენი­საი“, რომ­ლის იდეა ცხო­ნე­ბულ რე­ვაზ სი­რა­ძეს ეკუთ­ვნის და რო­მელ­შიც თავ­მოყ­რი­ლია ყვე­ლა ად­რინ­დე­ლი ან­გა­რიშ­გა­სა­წე­ვი გა­მოკ­ვლე­ვა ამ ნა­წარ­მო­ე­ბის შე­სა­ხებ, მარი ბრო­სე­დან და­წყე­ბუ­ლი და თა­ნა­მედ­რო­ვე მკვლე­ვა­რე­ბით დამ­თავ­რე­ბუ­ლი (რა­მაზ პა­ტა­რი­ძე, აკა­კი ბაქ­რა­ძე და სხვა­ნი). ამ უმ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნეს ძი­ე­ბებ­ში ლა­პა­რა­კია ქარ­თუ­ლი ენი­სა და დამ­წერ­ლო­ბის გან­სა­კუთ­რე­ბულ ღირ­სე­ბებ­ზე, ამ ნა­წარ­მო­ებ­ში გა­მო­ხა­ტულ მე­სი­ა­ნის­ტურ იდე­ა­ზე და ა.შ. მაგ­რამ არა "ღმერ­თე­ბის ენა­ზე“ - და არა იმა­ზე, რომ ღმერ­თის ენა იყო რო­მე­ლი­ღაც კონ­კრე­ტუ­ლი ენა. ეს, რა თქმა უნდა, არა­მეც­ნი­ე­რუ­ლია, მეტი რომ არ ვთქვათ.

სა­გუ­ლის­ხმოა: იო­ა­ნე-ზო­სი­მემ ეს ჰიმ­ნი (პა­ტა­რა, მაგ­რამ ყოვ­ლისმთქმე­ლი) და­ურ­თო 864 წლის "სი­ნუ­რი მრა­ვალ­თა­ვის“ ხელ­ნა­წერს. ბუ­ნებ­რი­ვია კი­თხვა: რა­ტომ და­წე­რა ის სწო­რედ ამ წიგ­ნის ბო­ლო­ში? ჩემი მო­საზ­რე­ბით, "სი­ნურ მრა­ვალ­თავ­ში“ შე­დის იო­ა­ნე ოქ­რო­პი­რის არა­ერ­თი ქა­და­გე­ბა, რო­მელ­თა­გან ერთ-ერთი ბა­ბი­ლო­ნის გო­დო­ლის ბიბ­ლი­ურ ამ­ბავს და ენა­თა გან­ყო­ფას გან­მარ­ტავს. იქ ნათ­ქვა­მია, რომ ეს ენე­ბი ღმერ­თმა მი­ა­ნი­ჭა ხალ­ხებს და ღვთის ნე­ბაა, რომ "ენა­ნი შე­მო­იყ­ვან­ნენ სახ­ლსა ცხოვ­რე­ბი­სა­სა“. ლა­პა­რა­კია ენე­ბის ზი­ა­რე­ბა­ზე ჭეშ­მა­რიტ სარ­წმუ­ნო­ე­ბას­თან. და ენე­ბის ამ­გვარ მი­სი­ას უკავ­შირ­დე­ბა მწიგ­ნობ­რულ კულ­ტუ­რებ­ში გა­მოვ­ლე­ნი­ლი ცალ­კე­უ­ლი მე­სი­ა­ნის­ტუ­რი იდე­ე­ბიც. ქარ­თულ "ქე­ბა­ი­ში“ უპირ­ვე­ლე­სად ეს გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი ამ­ბი­ცია ვლინ­დე­ბა და ამ იდე­ის მა­ტა­რე­ბე­ლია იო­ა­ნე-ზო­სი­მე თუ უფრო ად­რინ­დე­ლი ქარ­თვე­ლი ჰიმ­ნოგ­რა­ფი, რო­მე­ლიც ამ­ბობს - ქარ­თუ­ლი ენა რჩე­ულ­თა რჩე­უ­ლი­აო...

- და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის მო­პო­ვე­ბის შემ­დეგ ქვე­ყა­ნა­ში ბევ­რი რამ შე­იც­ვა­ლა, მათ შო­რის ენათ­მეც­ნი­ე­რე­ბის თვალ­საზ­რი­სით...

- სის­ტე­მა ვიდ­რე და­ინ­გრე­ო­და, აკა­დე­მი­ის სის­ტე­მა­ში იყო 70-ზე მეტი ინ­სტი­ტუ­ტი. ამ ინ­სტი­ტუ­ტებ­ში მეც­ნი­ე­რის სტა­ტუ­სით მუ­შა­ობ­და 40 ათა­სამ­დე თა­ნამ­შრო­მე­ლი. სის­ტე­მის დაშ­ლის შე­დე­გად ზოგი ინ­სტი­ტუ­ტი სა­ერ­თოდ აღარ არ­სე­ბობს, მა­გა­ლი­თად, მო­ი­შა­ლა ისე­თი ინ­სტი­ტუ­ტი, რო­გო­რიც, მა­გა­ლი­თად, იყო უზ­ნა­ძის სა­ხე­ლო­ბის ფსი­ქო­ლო­გი­ის ინ­სტი­ტუ­ტი. ამ ინ­სტი­ტუ­ტე­ბის თა­ნამ­შრო­მელ­თა რა­ო­დე­ნო­ბა, ამ­ჟა­მად 3 ათას­ზე ნაკ­ლე­ბია. ჩვენ­ნა­ი­რი ის­ტო­რი­ის ქვეყ­ნი­სათ­ვის ეს ნიშ­ნავს კა­ტას­ტრო­ფას. 40 ათა­სი მეც­ნი­ე­რი თა­ვის­თა­ვად არ ნიშ­ნავს იმას, რომ აყ­ვა­ვე­ბუ­ლი მეც­ნი­ე­რე­ბა გვქონ­და, მაგ­რამ სე­რი­ო­ზუ­ლი სა­მეც­ნი­ე­რო სკო­ლე­ბი არ­სე­ბო­და, რომ­ლებ­საც სა­ერ­თა­შო­რი­სო აღი­ა­რე­ბა ჰქონ­და. რაც მთა­ვა­რია, ეროვ­ნუ­ლი მეც­ნი­ე­რე­ბე­ბი, ქარ­თვე­ლო­ლო­გი­ის დარ­გე­ბი, არ შე­იძ­ლე­ბა დათ­მო, რად­გან ეს ნიშ­ნავს, რომ შენ უარს ამ­ბობ შენს ვი­ნა­ო­ბა­ზე, შენს მე­ო­ბა­ზე, შენი სა­ხის შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბა­ზე... შენი სა­ხეა შენი ის­ტო­რია, შენი ხე­ლოვ­ნე­ბა, შენი ენა და ამ ენა­ზე შექ­მნი­ლი ხე­ლოვ­ნე­ბის დარ­გე­ბი და მათი გა­დარ­ჩე­ნა არის უპირ­ვე­ლე­სი ამო­ცა­ნა. თა­ნა­მედ­რო­ვე სამ­ყა­რო­ში თუ გინ­და, რომ გა­დარ­ჩე, რო­გორც ცი­ვი­ლი­ზა­ცი­ის ნა­წი­ლი, ამი­სათ­ვის უნდა მო­უ­ა­რო შენს ვი­ნა­ო­ბას, შენს იდენ­ტო­ბას, შენს ენას...

ახალ ხე­ლი­სუფ­ლე­ბას 2013-2014 წლებ­ში შევ­თა­ვა­ზეთ გარ­კვე­უ­ლი კონ­ცეფ­ცია სა­ი­მი­სოდ, რომ პო­ტენ­ცი­ა­ლის მქო­ნე კვლე­ვი­თი ინ­სტი­ტუ­ტე­ბის ნგრე­ვა შეგ­ვე­ჩე­რე­ბი­ნა. თით­ქოს ყვე­ლა­ფე­რი კარ­გად მიმ­დი­ნა­რე­ობ­და, კა­ნონ­ში შე­ვი­და გარ­კვე­უ­ლი ცვლი­ლე­ბე­ბიც, თუ რო­გო­რი უნდა ყო­ფი­ლი­ყო ინ­სტი­ტუ­ტე­ბის და­მო­უ­კი­დე­ბე­ლი სტა­ტუ­სი, მაგ­რამ შემ­დეგ ეს რე­ა­ლო­ბა­ში არ გან­ხორ­ცი­ელ­და. ინ­სი­ტუ­ტე­ბი გა­და­ე­ცა უნი­ვერ­სი­ტე­ტებს, მაგ­რამ ყვე­ლა ხე­დავს, რომ ეს რა­ცი­ო­ნა­ლუ­რი არ არის და მხო­ლოდ სა­მეც­ნი­ე­რო პო­ტენ­ცი­ა­ლის შემ­დგომ "ინ­ფილტრა­ცი­ას“ უწყობს ხელს. დღეს ჩვე­ნი კვა­ლი­ფი­ცი­უ­რი რე­სურ­სე­ბი არ ჰყოფ­ნის თით­ქმის არ­ცერთ იმ ამო­ცა­ნას, რა­საც დარ­გე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბის თა­ნა­მედ­რო­ვე პი­რო­ბე­ბი გვი­ყე­ნებს. სპე­ცი­ა­ლის­ტე­ბის დე­ფი­ცი­ტი გვაქვს ძა­ლი­ან სე­რი­ო­ზუ­ლი, მათ შო­რის ქარ­თვე­ლო­ლო­გი­ის დარ­გებ­ში. მა­გა­ლი­თად, "იუ­ნეს­კომ" 2016 წელს ქარ­თუ­ლი ან­ბა­ნის სამ სა­ხე­ო­ბას მი­ა­ნი­ჭა არა­მა­ტე­რი­ა­ლუ­რი კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კვიდ­რე­ო­ბის სა­კა­ცობ­რიო ძეგლის სტა­ტუ­სი. ეს იყო ჩვე­ნი კულ­ტუ­რის უდი­დე­სი აღი­ა­რე­ბა. პროგ­რა­მა, რომ­ლი­თაც მას ეს სტა­ტუ­სი მი­ე­ნი­ჭა, არის ქარ­თუ­ლი ენის დაც­ვის სე­რი­ო­ზუ­ლი პროგ­რა­მა. ქარ­თუ­ლი ან­ბა­ნის უკ­ვდა­ვე­ბა­ზე ვლა­პა­რა­კობთ და ამ დროს პა­ლე­ოგ­რა­ფი­ის სპე­ცი­ა­ლის­ტი აღარ გვყავს. ერთ დღე­საც საკ­მა­ოდ ახალ­გაზ­რდა მეც­ნი­ე­რი ვა­ლე­რი სი­ლო­გა­ვა რომ გარ­და­იც­ვა­ლა, მი­ვი­ხედ-მო­ვი­ხე­დეთ და არა­ვინ არის ამ სფე­რო­ში, ვინც გაზ­რდის ახალ სპე­ცი­ა­ლის­ტებს.

- ენის კა­ნო­ნის მი­ღე­ბა­ზე რას იტყვით?

გააგრძელეთ კითხვა